اونس زینک واحدی خرد برای سنجش وزن و برآورد تبدیل قیمت این فلز کاربردی است؛ هرچند معاملات عمده و کشف نرخ مرجع در بورسهای بینالمللی بر پایه تن متریک (Metric Ton) انجام میپذیرد. واژه «زینک» تلفظ و نگارش فارسی واژه انگلیسی Zinc است که در زبان فارسی با نام فلز روی شناخته میشود. اگر مبنای تبدیل، اونس معمولی (Avoirdupois) باشد، هر اونس زینک دقیقاً برابر با ۲۸٫۳۴۹۵ گرم است. از آنجا که برخی مبدلهای مالی ممکن است از اونس تروا (۳۱٫۱۰۳۵ گرم) استفاده کنند، تطبیق تعریف واحد پیش از محاسبه اهمیت دارد.
- زینک یا روی چیست؟ ویژگیها و خواص متالورژیکی
- زنجیره تولید شمش روی؛ از استخراج کانه تا الکترووینینگ
- گالوانیزهکردن چیست و چرا بیشترین سهم مصرف روی را دارد؟
- سایر کاربردهای صنعتی، مهندسی و شیمیایی روی
- مکانیزم کشف قیمت جهانی زینک (روی)
- محرکهای کلیدی اثرگذار بر عرضه و تقاضای روی
- تفاوت روی (زینک)، فولاد گالوانیزه و برنج در یک نگاه
- روشهای سرمایهگذاری و تجارت در بازار روی
- سؤالات متداول
- جمعبندی
بیش از ۶۰ درصد از مصرف جهانی روی به فرآیند گالوانیزهکردن فولاد جهت جلوگیری از زنگزدگی اختصاص دارد. این فلز همچنین نقشی کلیدی در ساخت آلیاژ برنج، صنایع ریختهگری دقیق (دایکست)، باتریسازی و صنایع شیمیایی ایفا میکند. قیمت جهانی روی از میزان ساختوساز، تولید فولاد، هزینه فرآوری کنسانتره (TC)، بهای انرژی، موجودی انبارهای بورس فلزات لندن (LME) و سیاستهای صنعتی چین متأثر میشود. در ادامه، ماهیت زینک، روش تبدیل قیمت تومانی و محرکهای بازار آن را بررسی میکنیم.
زینک یا روی چیست؟ ویژگیها و خواص متالورژیکی
روی با نماد شیمیایی Zn و عدد اتمی ۳۰، فلزی به رنگ سفید مایل به آبی و با چگالی ۷٫۱۴ گرم بر سانتیمتر مکعب است. این عنصر در دمای اتاق حالتی نسبتاً ترد و شکننده دارد، اما در بازه دمایی ۱۰۰ تا ۱۵۰ درجه سانتیگراد کاملاً شکلپذیر و چکشخوار میشود. نقطه ذوب پایین روی (حدود ۴۱۹٫۵ درجه سانتیگراد) فرآیند ذوب و ریختهگری آن را از نظر اقتصادی بسیار بهینه کرده است.
مهمترین مشخصه متالورژیکی روی، پتانسیل الکتروشیمیایی منفیتر آن نسبت به آهن است. این ویژگی باعث میشود که روی به عنوان یک «آند فداشونده» عمل کرده و در مجاورت هوا و رطوبت، پیش از آهن دچار اکسیداسیون شود؛ از این رو پوششهای روی حتی در صورت ایجاد خراش و بریدگیهای سطحی، از فولاد زیرین در برابر خوردگی محافظت میکنند.
هر اونس زینک چند گرم است؟ (جدول مقایسه واحدها)
در طبقهبندی فلزات پایه و صنعتی، مقیاس استاندارد «اونس معمولی یا آوواردوپوآ» معادل ۲۸٫۳۴۹۵ گرم است. در مقابل، «اونس تروا» (معادل ۳۱٫۱۰۳۵ گرم) منحصراً برای فلزات گرانبها کاربرد دارد. برای تبدیل اونس معمولی زینک به گرم، کافی است عدد اونس در ۲۸٫۳۴۹۵ ضرب شود.
هر ۱۶ اونس معمولی یک پوند (۴۵۳٫۵۹۲ گرم) را تشکیل میدهد و هر کیلوگرم روی معادل ۳۵٫۲۷۴ اونس معمولی است. جدول زیر رابطه میان واحدهای رایج سنجش وزن روی را نشان میدهد:
| واحد سنجش | معادل دقیق | کاربرد محاسباتی و تجاری |
|---|---|---|
| ۱ اونس معمولی (oz) | ۲۸٫۳۴۹۵ گرم | سنجش مقادیر خرد و محاسبات آزمایشگاهی |
| ۱ اونس تروا (t oz) | ۳۱٫۱۰۳۵ گرم | مبدلهای متمرکز بر فلزات گرانبها |
| ۱ پوند (lb) | ۴۵۳٫۵۹۲ گرم (۱۶ اونس) | معاملات بازار آمریکا و بورس COMEX |
| ۱ کیلوگرم (kg) | ۳۵٫۲۷۴ اونس معمولی | خرید و فروش در بازار داخلی و کارگاهی |
| ۱ تن متریک (MT) | ۱,۰۰۰ کیلوگرم | مرجع قیمتگذاری رسمی در بورس فلزات لندن (LME) |
زنجیره تولید شمش روی؛ از استخراج کانه تا الکترووینینگ
فرآیند تولید شمش روی صنعتی طی دو مرحله کلی فرآوری معدنی و متالورژی استخراجی انجام میگیرد:
- استخراج و تولید کنسانتره: کانه اصلی این فلز، اسفالریت (سولفید روی – ZnS) است که اغلب همراه با کانیهای سرب و نقره استخراج میشود. سنگ معدن پس از خردایش در آسیابها، از طریق فرآیند فلوتاسیون (شناورسازی) تغلیظ شده و کنسانتره سولفیدی روی با عیار حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد تولید میشود.
- تشویه و هیدرومتالورژی (Roasting & Leaching): کنسانتره در کورههای تشویه سوزانده میشود تا گوگرد آن به شکل گاز دیاکسید گوگرد (جهت تولید اسید سولفوریک) خارج شده و کالسین (اکسید روی) حاصل شود. سپس کالسین در محلول اسید سولفوریک حل (لیچینگ) و ناخالصیهای آن تصفیه میگردد.
- الکترووینینگ و ذوب (Electrowinning): محلول تصفیهشده روی وارد سلولهای الکترولیز شده و فلز روی با خلوص بیش از ۹۹٫۹۹ درصد (گرید SHG) روی کاتدهای آلومینیومی رسوب میکند. در نهایت، ورقهای روی کنده شده و در کورههای القایی به صورت شمش قالبگیری میشوند.
گالوانیزهکردن چیست و چرا بیشترین سهم مصرف روی را دارد؟
گالوانیزهکردن (Galvanization) فرآیند ایجاد یک لایه محافظ از جنس روی بر سطح مقاطع فولادی و آهنی است. در روش گالوانیزه گرم (Hot-Dip Galvanizing)، سازه فولادی پس از چربیزدایی و اسیدشویی، درون حمامی از روی مذاب با دمای حدود ۴۵۰ درجه سانتیگراد غوطهور میشود. در این مرحله، پیوند متالورژیکی میان آهن و روی تشکیل شده و چندین لایه آلیاژی مقاوم ایجاد میگردد.
پوشش گالوانیزه دو لایه حفاظتی همزمان ارائه میدهد: نخست یک سد فیزیکی نفوذناپذیر در برابر اکسیژن و رطوبت، و دوم حفاظت کاتدی فداشونده. در صورتی که پوشش دچار خط، برش یا ضربه شود، روی اطراف نقطه آسیبدیده با اکسید شدن خود مانع از زنگزدگی فولاد میشود.
مهمترین کاربردهای مقاطع و ورقهای گالوانیزه
پوششهای گالوانیزه به طور گسترده در بخشهای زیر به کار میروند:
- صنعت ساختمان و زیرساخت: ورقهای شیروانی، ساندویچپانلها، عرشه فولادی، اسکلتهای سبک، گاردریل جادهها و دکلهای انتقال برق و مخابرات.
- خودروسازی: ورقهای گالوانیزه بدنه و قطعات زیربندی خودرو جهت افزایش طول عمر در برابر نمک جاده و رطوبت.
- تجهیزات صنعتی و تهویه: لولهها و کانالهای انتقال هوا، تجهیزات گلخانهای و ادوات کشاورزی.
سایر کاربردهای صنعتی، مهندسی و شیمیایی روی
علاوه بر گالوانیزاسیون، فلز روی در حوزههای تخصصی متعددی مصرف میشود:
- آلیاژ برنج (Brass): ترکیب مس و روی که به دلیل اصطکاک پایین، ماشینکاری عالی و زیبایی در شیرآلات، اتصالات لولهکشی و ابزارآلات موسیقی استفاده میشود.
- ریختهگری تحت فشار (دایکست آلیاژهای زاماک): آلیاژهای خانواده زاماک (Zamak) بر پایه روی با نقطه ذوب پایین و دقت ابعادی بالا در ساخت یراقآلات، دستگیره و قطعات پیچیده صنعتی کاربرد دارند.
- صنایع شیمیایی و اکسید روی (ZnO): استفاده از پودر اکسید روی به عنوان فعالکننده فرآیند ولکانیزاسیون در صنایع تایر و لاستیک، لعاب سرامیک، رنگسازی و فرمولاسیون پمادهای محافظ پوست.
- باتریسازی: آند فعال در باتریهای قلیایی (Alkaline)، روی-کربن و فناوریهای نوظهور باتریهای روی-هوا (Zinc-Air).
مکانیزم کشف قیمت جهانی زینک (روی)
قیمت مبنای روی به ازای هر تن متریک در بورس فلزات لندن (LME) و بورس آتی شانگهای (SHFE) تعیین میشود. معاملات نقدی، قراردادهای مشتقه، وضعیت موجودی انبارهای رسمی و موازنه عرضه و تقاضای کلان، نرخ پایه را شکل میدهند.
برای برآورد ارزش خرد این فلز در بازار داخلی میتوانید از ابزار آنلاین تبدیل اونس زینک به تومان استفاده کنید. این ابزار نرخ جهانی LME را با قیمت روز دلار آزاد و حوالهای تطبیق میدهد. شایان ذکر است که نرخ شمش روی در بورس کالای ایران، علاوه بر قیمت جهانی، به کارمزد ذوب، هزینههای حمل، مالیات بر ارزش افزوده و تقاضای کارخانجات داخلی گالوانیزه وابسته است.
فرمول محاسبه قیمت هر اونس و کیلوگرم روی به تومان
برای تبدیل قیمت جهانی تن متریک به مقیاس اونس و محاسبه ارزش تومانی آن، مراحل زیر طی میشود:
[ (قیمت تن روی در LME ÷ ۱,۰۰۰,۰۰۰) × ۲۸٫۳۴۹۵ ] × نرخ روز دلار به تومان = قیمت هر اونس زینک به تومان
محاسبه قیمت هر کیلوگرم: برای به دست آوردن ارزش هر کیلوگرم، قیمت هر تن بر ۱,۰۰۰ تقسیم شده و در نرخ دلار ضرب میشود. برای مثال، اگر قیمت روی در بورس لندن ۲,۸۰۰ دلار در هر تن و نرخ دلار ۸۰,۰۰۰ تومان باشد؛ ارزش هر کیلوگرم شمش روی خالص معادل ۲۲۴,۰۰۰ تومان و بهای هر اونس معمولی حدود ۶,۳۵۰ تومان خواهد بود.
محرکهای کلیدی اثرگذار بر عرضه و تقاضای روی
تحلیل بازار روی نیازمند بررسی دقیق بخشهای بالادستی و پاییندستی این صنعت است:
- نرخ رشد پروژههای ساختمانی و زیرساختی: رونق پروژههای ساختمانی مستقیماً تقاضا برای ورقهای گالوانیزه و اتصالات برنجی را افزایش میدهد.
- نقش تعیینکننده چین: چین به عنوان بزرگترین استخراجکننده، تولیدکننده شمش و مصرفکننده روی جهان، جهتدهنده اصلی بازار است. افت یا رشد بخش املاک و تعرفههای انرژی در چین موازنه LME را فوراً جابهجا میکند.
- هزینه فرآوری کنسانتره (TC/RC): کارمزد فرآوری که معادن به کارخانههای ذوب میپردازند (Treatment Charges)، شاخص اصلی وفور یا کسری کنسانتره در بازار است. کاهش شدید TC نشاندهنده کمبود عرضه معدنی و فشار بر حاشیه سود واحدهای ذوب است.
- بهای انرژی الکتریکی: از آنجا که بخش الکترووینینگ نیازمند برق بالاست، بحرانهای انرژی در اروپا و آسیا بارها باعث کاهش ظرفیت تولید و جهش قیمت روی شده است.
تفاوت روی (زینک)، فولاد گالوانیزه و برنج در یک نگاه
در ادبیات تجاری و بازار، اصطلاحات مشتق از روی گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند:
| عنوان محصول | ماهیت و ترکیب شیمیایی | کاربرد صنعتی اصلی | مبنای تعیین قیمت |
|---|---|---|---|
| روی / زینک (Zinc) | عنصر فلزی خالص (Zn) | شمش پایه، خوراک خطوط گالوانیزه و آلیاژسازی | نرخ تن LME + پریمیوم شمش |
| فولاد گالوانیزه | ورق یا مقطع فولادی با پوشش نازک روی | ساختمان، بدنه خودرو و کانالکشی | قیمت ورق پایه فولادی + هزینه روی و گالوانیزاسیون |
| آلیاژ برنج (Brass) | آلیاژ فلزی حاصل از ترکیب مس و روی | شیرآلات صنعتی، دکوراتیو و یراقآلات | نسبت مس به روی + اجرت ذوب و ریختهگری |
| اکسید روی (ZnO) | ترکیب معدنی سفیدرنگ | صنایع لاستیکسازی، لعاب و داروسازی | درجه خلوص و فرآیند تکلیس |
روشهای سرمایهگذاری و تجارت در بازار روی
نگهداری فیزیکی شمش روی برای سرمایهگذاران خرد به دلیل ارزش به حجم پایین، هزینههای انبارداری و بازار خریدار تخصصی پیشنهاد نمیشود. روشهای رایج فعالیت در این حوزه عبارتاند از:
- معاملات شمش در بورس کالای ایران: خرید مستقیم شمش روی گرید ۹۹٫۹۹٪ برای صنایع پاییندستی و بازرگانان حوزه فلزات.
- سهام شرکتهای استخراج و روی (کاما، فاسمین و…): سرمایهگذاری در سهام شرکتهای تولیدکننده سرب و روی در بورس اوراق بهادار.
- ابزارهای مشتقه بینالمللی: معامله قراردادهای آتی و صندوقهای ETF مبتنی بر شاخص فلزات صنعتی در بازارهای بینالمللی.
سؤالات متداول
جمعبندی
اونس زینک (روی) معادل ۲۸٫۳۴۹۵ گرم، واحدی استاندارد برای محاسبات خرد است؛ در حالی که نبض بازار تجاری این فلز در معاملات تن بورس فلزات لندن (LME) رقم میخورد. روی به واسطه نقش کلیدی خود در گالوانیزاسیون فولاد و توسعه پایدار زیرساختها، پیوندی ناگسستنی با رشد اقتصادی جهان دارد. شناخت تفاوت محصولات، فرمولهای تبدیل قیمت و متغیرهای مؤثر بر هزینههای ذوب، پایهایترین گام برای تحلیلگران و فعالان این صنعت به شمار میرود.
