مطهره خردمندان در اقتصادنیوز نوشت؛ دولت پس از ماه‌ها ثابت نگه‌داشتن اعتبار یک‌میلیون‌تومانی کالابرگ، سرانجام مبلغ آن را برای نخستین گروه از مشمولان ۵۰ درصد افزایش داد. با این حال، محاسبات اقتصادنیوز نشان می‌دهد هزینه تهیه سبد ۱۱ قلم کالای اساسی در نیمه مهرماه برای هر نفر به حدود ۴.۱ میلیون تومان می‌رسد و حتی اعتبار ۱.۵ میلیون‌تومانی نیز تنها ۳۶ درصد آن را پوشش می‌دهد؛ آن هم در شرایطی که تورم نقطه‌ای خوراکی‌ها در شهریور از ۱۲۱ درصد عبور کرده است.
افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار کالابرگ الکترونیکی سرانجام از روز شنبه ۱۸ مهرماه ۱۴۰۵ برای گروهی از مشمولان اجرایی شد. بر اساس اعلام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در نخستین مرحله، اعتبار کالابرگ از یک میلیون تومان به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان افزایش یافته است.
این تصمیم در ظاهر به معنای افزایش ۵۰ درصدی حمایت معیشتی دولت از گروهی از خانوارهای کم‌درآمد است؛ اما بررسی آن در کنار روند تورم خوراکی‌ها و افزایش قیمت کالاهای اساسی، تصویر متفاوتی از اثر واقعی این افزایش بر قدرت خرید خانوارها ارائه می‌دهد.
از دی‌ماه ۱۴۰۴ که اعتبار یک‌میلیون‌تومانی کالابرگ در نسخه جدید طرح اجرایی شد، تا مهرماه ۱۴۰۵، قیمت اقلامی مانند روغن، برنج، گوشت، لبنیات و تخم‌مرغ بارها افزایش یافته است؛ در حالی که مبلغ حمایت دولت برای ماه‌های متوالی ثابت ماند.
اکنون پرسش این است که افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ، چه سهمی از هزینه واقعی خرید کالاهای اساسی را جبران می‌کند؟ یک نفر با اعتبار ۱.۵ میلیون‌تومانی می‌تواند چه مقدار از سبد غذایی مورد بررسی را تأمین کند و فاصله میان اعتبار دولت و هزینه خرید این کالاها برای یک خانواده چهارنفره چقدر است؟
اقتصادنیوز برای پاسخ به این پرسش، مقادیر سبد ۱۱ قلمی اعلام‌شده از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را با قیمت‌های رصدشده در بازار در روزهای منتهی به ۱۸ مهرماه مقایسه کرده است.
نتایج نشان می‌دهد اگرچه افزایش جدید می‌تواند بخشی از فشار معیشتی خانوارهای مشمول را پوشش دهد، اما همچنان بخش عمده هزینه تأمین کالاهای اساسی خارج از اعتبار حمایتی دولت باقی می‌ماند.
محاسبات اقتصادنیوز بر اساس مقادیر اعلامی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و قیمت‌های گزارش‌شده میادین میوه و تره‌بار در مهر ۱۴۰۵ است.
در اعلام وزارت رفاه، مقدار مرغ یک کیلوگرم بود؛ در سناریوی اصلی این گزارش، دو کیلوگرم مرغ در نظر گرفته شده است. قیمت شیر با تبدیل تقریبی وزن به حجم و قیمت تخم‌مرغ بر مبنای وزن تقریبی شانه ۳۰ عددی محاسبه شده است. میانگین حبوبات از نرخ نمونه‌های عدس، لوبیا چیتی و نخود به دست آمده است.
این محاسبات نشان می‌دهد تهیه سبد مورد بررسی برای هر نفر، با قیمت‌های نیمه مهرماه حدود چهار میلیون و ۱۲۷ هزار تومان هزینه دارد.
همچنین باید توجه داشت که بخشی از نرخ‌های مورد استفاده مربوط به میادین میوه و تره‌بار است؛ مراکزی که بنا بر گزارش‌های بازار، بعضی کالاها را ارزان‌تر از فروشگاه‌های سطح شهر عرضه می‌کنند. از این رو، هزینه خرید همین مقدار کالا از فروشگاه‌های دیگر می‌تواند بالاتر از رقم محاسبه‌شده باشد.
خرید برنج و گوشت قرمز؛ بیشتر از تمام اعتبار کالابرگ
یکی از نکات قابل توجه جدول، سهم بالای اقلام پروتئینی و برنج در هزینه سبد است.بر اساس نرخ‌های مورد بررسی، خرید دو کیلوگرم برنج ایرانی حدود ۸۴۵ هزار تومان هزینه دارد. از طرف دیگر، قیمت نیم کیلوگرم گوشت منجمد گوساله به حدود ۷۷۲ هزار و ۵۰۰ تومان می‌رسد.
به این ترتیب، مجموع هزینه خرید این دو قلم، یک میلیون و ۶۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان خواهد بود.این رقم از کل اعتبار ۱.۵ میلیون‌تومانی کالابرگ بیشتر است؛ در حالی که هنوز هزینه خرید شیر، پنیر، ماست، مرغ، تخم‌مرغ، روغن، حبوبات، ماکارونی و قند و شکر به آن اضافه نشده است.
در واقع، حتی بدون در نظر گرفتن تمام نیازهای غذایی یک فرد، هزینه تأمین برخی کالاهای اصلی می‌تواند کل اعتبار حمایتی دولت را مصرف کند.
کالابرگ ۱.۵ میلیون‌تومانی چند درصد سبد غذایی را پوشش می‌دهد؟
با مشخص شدن هزینه سبد، می‌توان میزان پوشش اعتبار دولت را محاسبه کرد. در سناریوی اصلی این گزارش، هزینه تهیه سبد ۱۱ قلمی برای یک نفر چهار میلیون و ۱۲۷ هزار و ۴۰۰ تومان برآورد شده است.
با اعتبار قبلی یک میلیون تومان، تنها ۲۴.۲ درصد هزینه این سبد قابل تأمین بود.در صورت افزایش اعتبار به ۱.۵ میلیون تومان، سهم پوشش دولت به ۳۶.۳ درصد می‌رسد.
به بیان دیگر، افزایش جدید اعتبار، سهم پوشش سبد را حدود ۱۲.۱ واحد درصد بیشتر می‌کند؛ اما همچنان نزدیک به ۶۴ درصد هزینه کالاهای مورد بررسی خارج از پوشش کالابرگ باقی می‌ماند.
فردی که اعتبار ۱.۵ میلیون‌تومانی دریافت می‌کند، برای خرید تمام مقادیر مشخص‌شده در سبد، باید حدود دو میلیون و ۶۲۷ هزار تومان دیگر از منابع شخصی خود هزینه کند.
این نسبت برای محاسبه هزینه خانوار نیز اهمیت دارد؛ زیرا با افزایش تعداد اعضای خانواده، هم مجموع اعتبار کالابرگ و هم هزینه برآوردی سبد افزایش می‌یابد.
خانواده چهارنفره؛ شش میلیون تومان اعتبار در برابر هزینه ۱۶.۵ میلیون تومانی
اگر همین مقادیر مصرف برای چهار نفر در نظر گرفته شود، هزینه تهیه سبد ماهانه یک خانواده چهارنفره به حدود ۱۶ میلیون و ۵۱۰ هزار تومان می‌رسد.
این در حالی است که اعتبار قبلی خانواده چهار میلیون تومان بود و در صورت افزایش اعتبار تمام اعضا به ۱.۵ میلیون تومان، مجموع کالابرگ خانوار به شش میلیون تومان خواهد رسید.
بنابراین، حتی با این افزایش، خانواده برای تأمین مقادیر محاسبه‌شده از کالاهای اساسی به حدود ۱۰ میلیون و ۵۱۰ هزار تومان منابع دیگر نیاز خواهد داشت.
محاسبات اقتصادنیوز بر اساس جدول شماره یک و فرض تخصیص ۱.۵ میلیون تومان اعتبار به ازای هر نفر است.
نکته مهم این است که محاسبه هزینه خانواده چهارنفره، با فرض مصرف برابر سرانه برای هر چهار عضو انجام شده است.
از طرف دیگر، هزینه ۱۶.۵ میلیون‌تومانی تنها به ۱۱ گروه کالایی منتخب مربوط است. هزینه خرید نان، میوه، سبزیجات و سایر مواد غذایی خارج از سبد، همچنین هزینه مسکن، حمل‌ونقل، درمان، آموزش و دیگر مخارج خانوار در این رقم محاسبه نشده است.
اعتبار ثابت ماند؛ قیمت خوراکی‌ها چقدر جلو افتاد؟
برای درک اثر ثابت ماندن اعتبار، می‌توان روند افزایش قیمت خوراکی‌ها را با رشد حمایت دولت مقایسه کرد.
در حالی که مبلغ یک‌میلیون‌تومانی کالابرگ از دی ۱۴۰۴ تا پیش از افزایش مهرماه تغییر نکرد، آخرین گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد قیمت گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات همچنان با تورم نقطه‌به‌نقطه سه‌رقمی مواجه بوده است.
در این مدت، برخی اقلام کالابرگ مانند روغن، تخم‌مرغ و برنج افزایش قیمت‌های قابل توجهی را تجربه کرده‌اند و سهم اعتبار دولت از هزینه تهیه کالاها کاهش یافته است.
البته برای محاسبه دقیق میزان کاهش قدرت خرید کالابرگ از دی‌ماه تا مهرماه، باید هزینه یک سبد کاملاً یکسان را با مقادیر ثابت و قیمت‌های هر دو مقطع محاسبه کرد.
از این رو، مقایسه مستقیم تورم نقطه‌ای ۱۲۱.۸ درصدی شهریور با افزایش ۵۰ درصدی اعتبار مهر، به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان دقیق عقب‌ماندگی کالابرگ نیست؛ زیرا این دو نرخ، دوره زمانی و ترکیب متفاوتی دارند.
اما آنچه روشن است، ثابت ماندن اعتبار در دوره‌ای است که سطح قیمت کالاهای ضروری به شکل مستمر افزایش یافته است.
در نتیجه، بخشی از افزایش ۵۰۰ هزار تومانی مهرماه را باید جبران کاهش قدرت خرید ماه‌های گذشته دانست، نه لزوماً افزایش خالص قدرت خرید خانوار نسبت به ابتدای اجرای طرح.
وعده جبران فصلی گرانی‌ها چه شد؟
نکته مهم دیگری که در ارزیابی سیاست کالابرگ باید مورد توجه قرار گیرد، مفاد آیین‌نامه دولت درباره تضمین امنیت غذایی و حفظ قدرت خرید خانوارهاست.
هیئت وزیران در ۱۰ دی‌ماه ۱۴۰۴ آیین‌نامه «تضمین امنیت غذایی و بهبود معیشت مردم» را تصویب کرد؛ آیین‌نامه‌ای که هدف آن انتقال حمایت به مصرف‌کننده نهایی و حفظ قدرت خرید خانوارها عنوان شده است.
بر اساس ماده ۳ این آیین‌نامه، افزایش هزینه ناشی از تغییر قیمت اقلام سبد کالابرگ باید به‌صورت فصلی ارزیابی و از محل منابع حساب پشتیبان، از طریق افزایش اعتبار جبران شود.
با وجود این، از آغاز اجرای اعتبار یک‌میلیون‌تومانی تا مهر ۱۴۰۵، افزایش عمومی و متناسب این مبلغ برای جبران تغییر قیمت اقلام کالابرگ عملیاتی نشده بود.
اکنون دولت با افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار نخستین گروه از مشمولان، گامی در جهت افزایش حمایت برداشته است؛ اما پرسش اصلی این است که آیا این تصمیم به سازوکاری منظم برای تعدیل اعتبار متناسب با قیمت کالاهای اساسی تبدیل خواهد شد؟
اگر افزایش اعتبار صرفاً در مقاطع نامنظم اتفاق بیفتد، تداوم تورم می‌تواند دوباره بخشی از قدرت خرید ایجادشده را کاهش دهد.
از این منظر، موضوع فقط افزایش مبلغ کالابرگ نیست، بلکه نحوه اجرای تعهد دولت برای حفظ قدرت خرید خانوارها در طول زمان اهمیت دارد.
کالابرگ بزرگ‌تر شد؛ آیا سفره خانوار هم بزرگ‌تر می‌شود؟
افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ، در کوتاه‌مدت امکان خرید بیشتری برای مشمولان فراهم می‌کند و می‌تواند بخشی از فشار ناشی از گرانی مواد غذایی را کاهش دهد.
با این حال، برآورد هزینه کالاهای اساسی در نیمه مهرماه نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان اعتبار دولت و هزینه خرید مقادیر مشخص‌شده از ۱۱ گروه کالایی وجود دارد.
بر اساس محاسبات این گزارش، هزینه سبد مورد بررسی برای یک نفر حدود ۴.۱ میلیون تومان و برای خانواده چهارنفره حدود ۱۶.۵ میلیون تومان است.
در مقابل، اعتبار ۱.۵ میلیون‌تومانی تنها حدود ۳۶ درصد هزینه این سبد را تأمین می‌کند و یک خانواده چهارنفره در سناریوی دریافت شش میلیون تومان کالابرگ نیز برای خرید تمام اقلام مورد بررسی، به بیش از ۱۰ میلیون تومان منابع دیگر نیاز دارد.
این فاصله در شرایطی ایجاد شده که تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها در شهریورماه از ۱۲۱ درصد عبور کرده و اقلامی مانند روغن، لبنیات، تخم‌مرغ و گوشت طی یک سال با افزایش شدید قیمت مواجه شده‌اند.
از سوی دیگر، افزایش جدید اعتبار هنوز برای تمامی دریافت‌کنندگان کالابرگ قطعی نشده و تعیین تکلیف سایر گروه‌ها به تصمیم دولت و تأمین منابع بستگی دارد.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی بیش از آنکه صرفاً میزان افزایش اعتبار باشد، به پایداری قدرت خرید آن بازمی‌گردد.
افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ می‌تواند بخشی از فشار معیشتی خانوارها را کاهش دهد؛ اما اگر اعتبار حمایتی متناسب با هزینه واقعی کالاهای اساسی تعدیل نشود، تداوم تورم بار دیگر فاصله میان مبلغ کالابرگ و قیمت سفره خانوار را بیشتر خواهد کرد.
