گروه اندیشه: دکتر علی هاشمی مدرس دانشگاه، جانشین رئیس جمهور اصلاحات و دبیرکل اسبق ستاد مبارزه با موادمخدر کشور در یادداشتی که در اختیار خبرگزاری خبرآنلاین قرار داده به پخش مکرر فیلم «اوپنهایمر» از شبکههای فارسیزبان، همزمان با اوجگیری تنشهای هستهای ایران و آژانس پرداخته و معتقد است این همزمانی، مصداق یک همزمانی ساده سینمایی نیست. بررسیها نشان میدهد این بازنمایی مداوم با وامگیری مقامات غربی و رسانههای اسرائیلی از روایت فیلم، به چارچوبی شناختی و گفتمانی غرب برای توجیه تهدیدانگاری ایران و مشروعیتبخشی به تقابل سیاسی تبدیل شده است؛ روایتی که در آن بمب اتم برای غرب، ابزار نجات و برای ایران، تهدیدی وجودی بازتعریف میشود. این یادداشت را در ادامه می خوانید:
****
بر اساس بررسی منابع موجود، پخش مکرر فیلم «اوپنهایمر» در شبکههای فارسیزبان را میتوان در چارچوب یک راهبرد روایی همزمان با تشدید پرونده هستهای ایران و بویژه تکرار روزمره این تهدید از ناحیه دشمنان تحلیل کرد. این یادداشت ویژه، ضمن مرور واقعیتهای پخش، به تحلیل پیوندهای گفتمانی میان این دو میپردازد.
واقعیت پخش: از محدودیت داخلی تا دسترسی گسترده
فیلم «اوپنهایمر» ساخته کریستوفر نولان (۲۰۲۳) در ایران اکران عمومی سینمایی نشد. سینماداران و پخشکنندگان ایرانی از همان ابتدا نسبت به عدم امکان اکران همزمان با جهان ابراز ناامیدی کردند. با این حال، این فیلم با دوبله اختصاصی در پلتفرمهای نمایش خانگی مانند «تماشاخونه» و «فیلیمو» به صورت رایگان عرضه شد و در دسترس عموم قرار گرفت. همچنین شبکههای ماهوارهای فارسیزبان مکرر اقدام به پخش این فیلم کردند.
بنابراین، برخلاف محدودیت سینمایی، فیلم از طریق پلتفرمهای آنلاین و ماهواره به مخاطب ایرانی رسید و در محافل نقد سینمایی نیز (مانند سینماتک برج آزادی و برنامه «نقد سینما») به طور مکرر به آن پرداخته شد.همزمانی با تشدید پرونده هستهای ایران در همین بازه (۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶)، پرونده هستهای ایران به شدت برجسته شد:· افزایش ذخایر اورانیوم ۶۰٪: آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) گزارش داد که موجودی اورانیوم غنیشده ایران به ۶۰٪ از ۴۰۰ کیلوگرم فراتر رفت و کل ذخایر اورانیوم غنیشده به حدود ۹,۸۷۴ کیلوگرم رسید.·
قطع همکاری و بازرسیها: ایران همکاری خود با آژانس را به حالت تعلیق درآورد و بازرسان بیش از پنج ماه از دسترسی به تأسیسات حیاتی مانند فردو و نطنز محروم شدند.·
تصویب قطعنامه ضدایرانی: شورای حکام آژانس با ابتکار آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان قطعنامهای را تصویب کرد که ایران را به عدم شفافیت و نقض تعهدات پادمانی متهم کرد.این تحولات در حالی رخ داد که فیلم «اوپنهایمر» به طور مکرر از رسانههای فارسیزبان پخش میشد.
پیوند گفتمانی: «اوپنهایمر» به مثابه چارچوب روایی تحلیلها نشان میدهد که فراتر از همزمانی، یک پیوند روایی و گفتمانی میان بازنمایی «اوپنهایمر» و چارچوببندی پرونده هستهای ایران وجود دارد:
۱. قهرمانسازی از «پدر بمب اتم»: فیلم، اوپنهایمر را به عنوان «میهنپرستی» ترسیم میکند که «برای نجات جهان با نازیها مسابقه داد». این روایت، ساخت بمب اتم را در چارچوبی ضرورتمحور و اخلاقی قرار میدهد. در مقابل، برنامه هستهای ایران به عنوان تهدیدی وجودی بازنمایی میشود.
۲. استفاده مستقیم مقامات غربی از فیلم: دیوید لمی، وزیر خارجه انگلیس، در مصاحبه با گاردین مستقیماً به فیلم «اوپنهایمر» اشاره کرد و گفت: «بسیاری از مخاطبان ممکن است فیلم اوپنهایمر را دیده و شاهد نتیجه ساخت بمب هستهای از سوی آمریکا بوده باشند. بنابراین، این چیزی است که ممکن است معنای (یک ایران هستهای) باشد». این اظهارنظر نشان میدهد که فیلم به عنوان ابزار اقناع عمومی برای توجیه نگرانیها از برنامه هستهای ایران به کار گرفته میشود.
۳. شبیهسازی رسانهای: کانال ۱۴ اسرائیل ویدیویی با هوش مصنوعی منتشر کرد که «شیوه تست گرم بمب اتم ایران را شبیهسازی کرده و از فیلم اوپنهایمر وام گرفته است». این اقدام نشاندهنده همگرایی روایی میان فیلم و گفتمان امنیتی علیه ایران است.
۴. برجستهسازی «اوپنهایمر ایرانی»: برخی رسانههای غربی، شهید محسن فخریزاده را «نزدیکترین فرد ایران به شخصیت جی. رابرت اوپنهایمر» توصیف کردند. این قیاس، دانشمندان هستهای ایران را در همان قالب «تهدید» بازتعریف میکند و این ترور را در چارچوبی «ضروری» قرار میدهد.
۵. توجیه بمباران اتمی: منتقدان سینمایی در ایران استدلال کردهاند که فیلم «اوپنهایمر» و آثاری از این دست «تلاش دارند استفاده از بمب اتم را توجیه کنند». این توجیه، زمینه را برای مشروعیتزدایی از برنامه هستهای ایران فراهم میکند.
جمعبندی:
پخش مکرر به مثابه عملیات روانی پخش مکرر «اوپنهایمر» در شبکههای فارسیزبان، در خلأ رخ نداده است. این فیلم با روایت قهرمانانه از ساخت بمب اتم، یک چارچوب شناختی ایجاد میکند که در آن:· بمب اتم در دست «ما» (غرب) ابزار نجات جهان است.· بمب اتم در دست «آنها» (ایران) تهدیدی وجودی است.
استفاده مستقیم مقامات غربی از این فیلم در اظهارنظرهای هستهای، و شبیهسازیهای رسانهای مبتنی بر آن، نشان میدهد که «اوپنهایمر» از یک اثر سینمایی صرف، به ابزاری در عملیات روانی برای چارچوببندی افکار عمومی پیرامون پرونده هستهای ایران تبدیل شده است. پخش مکرر آن در شبکههای فارسیزبان، این چارچوب را به طور مستمر به مخاطب ایرانی تزریق میکند.
۲۱۶۲۱۶
