تلگرافخانه تهران؛ بنایی باشکوه که جای خود را به ساختمان مخابرات داد – چیدانه

در میدان توپخانه تهران، جایی که امروز ساختمان بلندمرتبه مخابرات بخشی از سیمای شهری را شکل می‌دهد، روزگاری بنایی با گنبد مسی، ستون‌های بلند و نمایی متقارن قرار داشت؛ ساختمان تلگرافخانه تهران، یکی از نمونه‌های شاخص معماری نئوکلاسیک در پایتخت که در میانه تغییرات شهری اوایل دوره پهلوی اول ساخته شد و سرانجام در سال ۱۳۴۹ از میان رفت. این بنا تنها محلی برای ارائه خدمات ارتباطی نبود، بلکه بخشی از هویت معماری میدان توپخانه و بازتابی از گرایش آن دوره به الگوهای معماری اروپایی به شمار می‌رفت.

ساخت تلگرافخانه از حدود سال ۱۳۰۵ خورشیدی آغاز شد و بنا در سال ۱۳۰۷ به بهره‌برداری رسید؛ هرچند برخی جزئیات اجرایی، از جمله گنبدسازی و فلزکاری، تا سال ۱۳۱۰ ادامه داشت. ساختمان با طول تقریبی ۱۵۰ متر، بخش بزرگی از ضلع جنوبی میدان را در بر می‌گرفت و با دو بال جانبی کشیده و متقارن، جلوه‌ای افقی و باشکوه به میدان می‌بخشید. طراحی بنا به مهندس میرزا علیخان نسبت داده می‌شود و اجرای بخش‌های فلزی و گنبدها نیز به استاد میرزا علیخان حدیدی سپرده شده بود.

آنچه این ساختمان را از بسیاری از بناهای هم‌دوره‌اش متمایز می‌کرد، زبان معماری آن بود. ورودی مرکزی با حجمی پیش‌آمده، سنتوری مثلثی و گنبدی چهاروجهی، ترکیبی الهام‌گرفته از معماری کلاسیک اروپا ایجاد می‌کرد. ستون‌های آیونیک، ایوان‌های طبقه دوم و ریتم منظم بازشوها نیز بر تقارن و شکوه نما تأکید داشتند. گنبد مسی بنا که به‌مرور زمان رنگ سبز به خود گرفته بود، یکی از شاخص‌ترین عناصر بصری آن محسوب می‌شد.

تلگرافخانه در کنار عمارت بلدیه، در شکل‌گیری سیمای منظم و متوازن میدان توپخانه نقش داشت؛ میدانی که در دوره نوسازی تهران به یکی از صحنه‌های اصلی نمایش معماری جدید تبدیل شده بود. با تخریب ساختمان در سال ۱۳۴۹ و جایگزینی آن با بنای بلندمرتبه مخابرات، یکی از جلوه‌های مهم معماری نئوکلاسیک تهران برای همیشه از منظر شهر حذف شد؛ بنایی که امروز شناخت آن، بخشی از بازخوانی تاریخ معماری و تحولات شهری پایتخت است.