فرارو: پروفسور دوی سریدهار، رئیس گروه بهداشت عمومی جهانی در دانشگاه ادینبرو و نویسنده کتاب «چگونه زودهنگام نمیریم»
به نقل از روزنامه گاردین، مرگ یک کارمند ۲۸ ساله آزمایشگاهی در روسیه، در پی ابتلا به ذات‌الریه شدید، پرسش‌هایی جدی درباره احتمال مواجهه با طاعون ریوی، ایمنی آزمایشگاه‌ها و شفافیت برنامه‌های پژوهشی روسیه برانگیخته است. اگرچه علت مرگ هنوز تأیید نشده و مقام‌های روسی ابتلا به طاعون را رد کرده‌اند، قرنطینه حدود ۲۰۰ نفر و خودداری مسکو از ارائه اطلاعات کامل به سازمان جهانی بهداشت، بار دیگر نشان داده است که آمادگی در برابر همه‌گیری‌ها تنها به پیشرفت علمی وابسته نیست و همکاری سیاسی و شفافیت نیز نقشی تعیین‌کننده دارند.
مرگ در آزمایشگاه و ابهام درباره علت بیماری
دانشمندان در حوزه آمادگی برای همه‌گیری معمولاً بر چالش‌های فنی تمرکز می‌کنند: شناسایی عوامل بیماری‌زا، تشخیص عفونت‌ها، شناخت پیامدهای بیماری و توسعه واکسن‌ها و درمان‌ها. سازمان جهانی بهداشت نیز با گردهم‌آوردن متخصصان، تهدیدهای نوظهور را شناسایی و اولویت‌بندی می‌کند تا شواهد لازم برای مقابله با آنها فراهم شود.
بااین‌حال، تحولات اخیر نشان داده‌اند که سیاست می‌تواند این تلاش‌ها را با موانع جدی روبه‌رو کند. مرگ یک پژوهشگر در روسیه، به‌خودی‌خود شاید در مقایسه با هزاران نشانه احتمالی بیماری که سازمان جهانی بهداشت هر ماه بررسی می‌کند، رویدادی غیرعادی به نظر نرسد؛ اما نبود شفافیت درباره جزئیات حادثه و نگرانی‌های دیرینه درباره تحقیقات مرتبط با سلاح‌های زیستی، اهمیت آن را افزایش داده است.
این زن ۲۸ ساله پس از ابتلا به ذات‌الریه شدید جان باخت. او در مؤسسه پژوهشی ضدطاعون ایرکوتسک فعالیت می‌کرد؛ مرکزی که در سال ۱۹۳۴ تأسیس شده و درباره طاعون و عوامل بیماری‌زای خطرناکی مانند سیاه‌زخم و وبا تحقیق می‌کند. درباره ارتباط این مؤسسه با تحقیقات سلاح‌های زیستی نیز گمانه‌زنی‌هایی وجود دارد.
طاعون ریوی؛ چرا تأخیر در درمان اهمیت دارد؟
گزارش‌های اولیه رسانه‌های محلی روسیه حاکی از آن بود که این پژوهشگر پس از یک حادثه آزمایشگاهی، احتمالاً شکستن لوله آزمایش، به طاعون ریوی مبتلا شده است. طاعون ریوی ناشی از باکتری «یرسینیا پستیس» است و می‌تواند از طریق تماس تنفسی منتقل شود. این بیماری در صورت درمان‌نشدن تقریباً همواره کشنده است، اما تجویز آنتی‌بیوتیک در ۲۴ ساعت نخست پس از بروز علائم یا حتی پیش از ظهور علائم در صورت شناسایی مواجهه، می‌تواند به درمان موفق منجر شود.
همین مسئله پرسشی اساسی ایجاد کرده است: اگر این پژوهشگر از مواجهه احتمالی با عامل بیماری‌زا اطلاع داشت، چرا درمان به‌موقع دریافت نکرد؟ طاعون ریوی با طاعون خیارکی تفاوت دارد؛ نوع شایع‌تر بیماری که معمولاً از طریق گزش کک منتقل می‌شود.
مقام‌های بهداشتی روسیه ابتلای این زن به طاعون را رد کرده و علت بیماری را ذات‌الریه با منشأ نامشخص اعلام کرده‌اند. بااین‌حال، حدود ۲۰۰ نفر از افرادی که با او در تماس بودند، قرنطینه شدند. مقام‌ها بعداً اعلام کردند عامل بیماری‌زای بسیار خطرناکی شناسایی نشده و دوره پایش پایان یافته است. سازمان جهانی بهداشت از احتمال وجود مورد دومی مرتبط با این حادثه خبر داد، اما روسیه این موضوع را رد کرد. در نتیجه، علت دقیق مرگ همچنان تأیید نشده است.
سه سناریوی احتمالی؛ از حادثه آزمایشگاهی تا مقاومت آنتی‌بیوتیکی
اگر فرض شود که بیماری واقعاً طاعون ریوی بوده است، سه سناریوی احتمالی مطرح می‌شود؛ سناریوهایی که هنوز هیچ‌یک به‌طور قطعی تأیید نشده‌اند.
سناریوی نخست، مواجهه تصادفی پژوهشگر با باکتری هنگام انجام تحقیقات است. ممکن است او از این مواجهه آگاه نشده یا به دلیل ترس، موضوع را به دیگران اطلاع نداده باشد. در چنین شرایطی، با آغاز علائم بیماری، فرصت طلایی درمان از دست رفته است.
سناریوی دوم، ابتلا به سویه‌ای مقاوم در برابر آنتی‌بیوتیک‌هاست. این احتمال با توجه به سابقه برنامه سلاح‌های زیستی اتحاد جماهیر شوروی و نگرانی‌ها درباره مهندسی عوامل بیماری‌زا برای اهداف خصمانه مطرح شده است. برخی دانشگاهیان ارشد نیز درباره چنین احتمالی ابراز نگرانی کرده‌اند، اما شواهد موجود برای تأیید آن کافی نیست.
سناریوی سوم را دن سینگر، مدیر پیشین مقابله با تهدیدهای زیستی در کاخ سفید مطرح کرده است: احتمال دارد پژوهشگر واکسنی قدیمی دریافت کرده باشد که فقط در روسیه در دسترس است و سازمان جهانی بهداشت و بیشتر کشورهای دیگر آن را تأیید نکرده‌اند. این واکسن از نوع زنده تضعیف‌شده است؛ یعنی نسخه ضعیف‌شده باکتری در آن استفاده می‌شود. چنین واکسنی لزوماً ایمنی کامل ایجاد نمی‌کند و در برخی شرایط ممکن است خود موجب بیماری شود.
بااین‌حال، این موارد صرفاً فرضیه‌اند. برای تعیین علت واقعی مرگ، دسترسی به شواهد آزمایشگاهی و بالینی، توالی‌یابی ژنتیکی عامل بیماری‌زا، شناسایی دقیق پاتوژن و اطلاعات مربوط به فعالیت‌های پژوهشی فرد ضروری است. بدون این داده‌ها، گمانه‌زنی جایگزین شواهد علمی خواهد شد.
تجربه این حادثه نشان می‌دهد که پیشرفت در تشخیص بیماری‌ها، توالی‌یابی سریع‌تر ژنوم، تولید واکسن‌های مؤثرتر و دسترسی به درمان‌ها، به‌تنهایی برای تضمین آمادگی جهانی کافی نیست. اگر اطلاعات اولیه درباره یک عامل بیماری‌زا منتشر نشود، حتی پیشرفته‌ترین ابزارهای علمی نیز نمی‌توانند جای خالی شواهد را پر کنند.
