به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، عدالت در سوره اعراف را میتوان در بخشی از توصیهها و تعالیم حضرت شعیب(ع) خطاب به قوم خود مشاهده کرد؛ آنجا که این پیامبر الهی بر رعایت حقوق مردم، درستکاری در معاملات، کامل ادا کردن پیمانه و وزن و دوری از کمفروشی تأکید میکند. حضرت شعیب(ع) در ادامه نیز قوم خود را از ترساندن و تهدید مردم، ایجاد مانع در مسیر هدایت و گسترش فساد در جامعه برحذر میدارد.
بنابر روایت شفقنا، در تفسیر «المیزان» ذیل آیات ۸۵ تا ۸۷ سوره اعراف، به پیام هدایت حضرت شعیب(ع) و روحیه حقطلبی ایشان اشاره شده است؛ آموزههایی که میتوان آنها را از نمونههای مهم عوامل شکلگیری عدالت در جامعه دانست. در ادامه، این آیات و تفسیر آنها بررسی میشود:
آیه ۸۵:
«وَإِلَىٰ مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْبًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جَاءَتْکُمْ بَیِّنَهٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَالْمِیزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»
ترجمه: «و به سوى مردم مدین برادرشان شعیب را فرستادیم. او به قوم خود گفت: اى قوم! خداى یگانه را که جز او خدایى ندارید، بپرستید. برهانى از پروردگارتان به سوى شما آمده و حجت بر شما تمام شده است. پیمانه و وزن را تمام دهید و کمفروشى نکنید و حق مردم را کم نگذارید و در این سرزمین، پس از اصلاح آن، فساد ایجاد نکنید. این دستور، اگر ایمان داشته باشید، براى شما بهتر است.»
آیه ۸۶:
«وَلَا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلًا فَکَثَّرَکُمْ وَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الْمُفْسِدِینَ»
ترجمه: «و بر سر هر راه منشینید که مردم را بترسانید و کسانى را که به خدا ایمان آوردهاند از راه خدا بازدارید و راه خدا را منحرف بخواهید. به یاد آورید زمانی را که اندک بودید و خداوند شما را بسیار کرد و بنگرید سرانجام فسادگران چگونه بود.»
آیه ۸۷:
«وَإِنْ کَانَ طَائِفَهٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَهٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّىٰ یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنَا وَهُوَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ»
ترجمه: «اگر گروهى از شما به آیینى که من براى ابلاغ آن مبعوث شدهام ایمان آوردهاند و گروهى ایمان نیاوردهاند، صبر کنید تا خداوند میان ما داورى کند؛ و او بهترین داوران است.»
تعالیم حضرت شعیب(ع) به قوم خود
حضرت شعیب(ع) پس از آنکه قوم خود را به توحید دعوت کرد، آنان را به رعایت پیمانه و وزن و پرهیز از کمفروشی فراخواند. توحید، اصل و اساس دین است و پس از آن، توجه به حقوق مردم و رعایت عدالت در مناسبات اجتماعی مورد تأکید قرار گرفت؛ زیرا کمفروشی در آن دوران از رفتارهای رایج میان مردم بود.
در گام بعد، حضرت شعیب(ع) آنان را از ایجاد فساد در زمین نهی کرد و خواستار آن شد که برخلاف فطرت انسانی که انسان را به آبادانی زندگی، اصلاح امور و سامان دادن به حیات اجتماعی فرا میخواند، رفتار نکنند.
اگرچه تعبیر «افساد در زمین» به صورت مطلق میتواند گناهان مربوط به حقوق الهی را نیز شامل شود، اما با توجه به مطالبی که پیش و پس از این جمله آمده است، منظور در این بخش، بیشتر فسادهایی است که امنیت اموال، جان و آبروی افراد جامعه را تهدید میکند؛ از جمله راهزنی، غارت، تجاوزهای ناموسی، قتل و موارد مشابه.
چرا رعایت حقوق مردم به نفع خود جامعه است؟
حضرت شعیب(ع) پس از بیان این دو توصیه، یعنی رعایت پیمانه و وزن و خودداری از فساد، علت آن را نیز بیان میکند و میفرماید این امور برای خود شما بهتر است.
رعایت درست وزن و پیمانه و برهم نزدن نظم اجتماعی، سعادت و زندگی دنیوی انسانها را بهتر تأمین میکند؛ زیرا زندگی اجتماعی زمانی میتواند ادامه پیدا کند که افراد، مازاد محصولات و دستاوردهای خود را با فرآوردههای دیگران مبادله کنند و از این راه نیازهایشان را برطرف سازند.
اما چنین مبادلهای زمانی امکانپذیر است که امنیت در سراسر جامعه برقرار باشد و مردم در مقدار، کیفیت و ویژگی کالاهایی که با یکدیگر معامله میکنند، نسبت به هم خیانت نکنند.
اگر خیانت و کمفروشی از سوی یک نفر پذیرفته شود، همین رفتار میتواند به دیگران نیز سرایت کند. روشن است که اگر همه افراد جامعه به یکدیگر خیانت کنند، نتیجه آن از بین رفتن اعتماد عمومی و شکلگیری جامعهای آشفته خواهد بود؛ جامعهای که در آن انواع فریب و تقلب رواج پیدا میکند و ممکن است کالای معیوب و ناخالص به جای جنس سالم و خالص عرضه شود یا حتی مادهای زیانآور به عنوان دارو در اختیار مردم قرار گیرد.
از سوی دیگر، فساد در جامعه نیز امنیت عمومی را که یکی از پایههای اصلی زندگی اجتماعی انسان است، از بین میبرد. چنین فسادی میتواند زمینه نابودی کشاورزی و منابع زندگی و حتی از میان رفتن نسل انسان را فراهم کند.
بنابراین، پیام حضرت شعیب(ع) این است که اگر انسان به حق ایمان داشته باشد، به روشنی درمییابد که رعایت پیمانه و وزن، پرهیز از کمفروشی و تقلب و خودداری از فساد در زمین، در نهایت به سود خود مردم و جامعه است.
### برداشت دیگری از مفهوم ایمان
برخی مفسران، معنای «ایمان» در این آیه را ایمان به دعوت پیامبران دانستهاند. بر اساس این دیدگاه، مردم زمانی میتوانند به شکل حقیقی از دعوت انبیا بهره ببرند که به آن ایمان داشته باشند.
کسانی که در دل، حقیقت را نمیپذیرند، به دلیل کفر، شقاوت و گمراهی خود نمیتوانند دعوت پیامبران را قبول کنند و از خیرات دنیوی آن به شکلی که شایسته است بهرهمند شوند. در نتیجه، بهرهای که چنین افرادی از دنیا و زندگی آن میبرند، بهرهای ظاهری و خیالی خواهد بود.
قرآن کریم در همین زمینه میفرماید:
«وَمَا هَٰذِهِ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَهَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ»
یعنی: «و این زندگى دنیا جز سرگرمى و بازی نیست و به یقین، سراى آخرت همان زندگى حقیقى است، اگر مىدانستند.»
بر این اساس، آیات سوره اعراف در سخنان حضرت شعیب(ع) تصویری روشن از پیوند میان ایمان، عدالت و سلامت جامعه ارائه میدهد؛ از رعایت حق مردم در معاملات گرفته تا حفظ امنیت عمومی و جلوگیری از تهدید، تجاوز و فساد. در این نگاه، عدالت تنها یک مفهوم فردی یا اقتصادی نیست، بلکه پایهای برای حفظ اعتماد، امنیت و استمرار زندگی اجتماعی انسانها به شمار میرود.
