تفسیر مهدویت در کلام امام باقر (علیه السلام)

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مهدویت در کلام امام باقر (ع) از جایگاهی محوری برخوردار است و ایشان برای تبیین ابعاد گوناگون آن، از جمله غیبت و فلسفه آن، بشارت ظهور و ویژگی های یاران امام مهدی (عج)، به تفسیر و تأویل آیات قرآن کریم پرداختند.

بنابر روایت الشیعه، این مقاله با دسته بندی و تحلیل محورهای مهم مهدویت در کلام امام باقر (ع)، به بررسی این تأویلات و پیوند عمیق قرآن و مهدویت می پردازد.

بشارت به ظهور و قیام امام مهدی (ع)

بشارت به ظهور امام مهدی (عج)، یکی از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده و آن حضرت در موارد مختلف بدان تصریح کرده است؛ مانند آیه «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ»[۱]. آن حضرت فرمودند: «منظور از “نباء” در این آیه خبر از هنگام خروج قائم است و منظور از “یوم الدین” در آیه «و الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ»[۲] روز خروج امام قائم(عج) است و منظور از آمدن حق و رفتن باطل در آیه «قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ»[۳] هنگامی است که حضرت قائم قیام کند و دولت باطل از میان برود».[۴]

از آن حضرت درباره این فراز آیه «… حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»[۵] سؤال شد، ایشان در پاسخ فرمودند: «مقصود از آن خروج قائم است که آن حق است از سوی خدای عزوجل».[۶]

در روایت دیگری زراره می گوید از امام باقر (ع) درباره آیه «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَهَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَهً»[۷] سؤال کردم که منظور از ساعت در این آیه چیست؟ آن حضرت در جواب فرمودند: «آن ساعتِ قیام قائم است که ناگهان برای آنها آشکار می شود».[۸]

بر طبق روایتی دیگر از آن حضرت که در ذیل آیه «خَاشِعَهً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ ذَلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کانُوا یُوعَدُونَ»[۹] آمده، ذلک «الیوم» به روز خروج قائم (عج) تأویل برده شده است.[۱۰] همچنین بر اساس روایتی دیگر از آن حضرت (نهار) در آیه «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى»[۱۱] به قیام حضرت تأویل برده شده است فرمودند: «منظور از نهار قائم از ما خانواده است. وقتی قیام کند، بر دولت های باطل پیروز می شود».[۱۲]

امام مهدی (عج)، یاری کننده دین الهی

یاری کردن دین الهی توسط امام مهدی (عج)، یکی از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در ذیل آیه «وَ إِذْ أخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ…»[۱۳] و در ذیل آیه «وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً»[۱۴] فرمودند:

«خداوند از پیامبران اولوالعزم پیمان گرفت که من پروردگار شما هستم و محمد (ص) رسول من است و علی (ع) امیر مؤمنان است و اوصیای پس از وی صاحب فرمان اند و گنجینه های دانش من هستند و اینکه به وجود مهدی (عج) برای دینم یاری می گیرم و به وسیله او دولتم را آشکار می سازم و از دشمنانم انتقام می گیرم و به کمک او پرستش می شوم. ناگهان [پیامبران] گفتند: ای خدا! معترفیم و گواهی می دهیم».[۱۵]

قیام امام مهدی (عج) مصداق ایام الله

تعیین روز قیام امام مهدی (عج) به عنوان یکی از ایام الله، از موضوعات دیگری است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در ذیل آیه «وَ ذَکِّرُهُمْ بِأَیَّامِ اللهِ»[۱۶] در معرفی ایام الله یکی از مصادیق آن را قیام حضرت مهدی (عج) بر شمردند و فرمودند: روز قیام قائم (عج) روز رجعت و روز قیامت است».[۱۷]

قیام امام مهدی (عج) از مصادیق یوم الدین

تعیین روز قیام امام مهدی (عج) به عنوان مصداقی از یوم الدین، از موضوعات دیگری است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در ذیل آیه «وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ»[۱۸] قیام قائم را یکی از مصادیق یوم الدین برشمرده است.[۱۹]

قیام امام مهدی (عج) مصداقی از مصادیق غیب

در جهت معرفی قیام مهدوی، امام باقر در تبیین «غیب» در آیه «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»[۲۰] قیام امام مهدی (عج) را از مصادیق غیب برشمرده است.[۲۱]

امام مهدی (عج) هفتمین امام از نسل امام باقر (ع)

تعیین اینکه امام مهدی (عج) هفتمین امام از نسل آن حضرت است، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده است.

آن حضرت با استناد به آیه «لَقَدْ کَفَرَ الَّذینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابن مَرْیَمَ وَ قَالَ الْمَسِیحُ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّهَ وَ مَأْوَاهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارِ»[۲۲] و آیه «سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَکُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلُ بِهِ سُلْطَاناً وَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمینَ»[۲۳] به نکاتی درباره مهدویت اشاره کردند و در ضمن سخنان خود به ابا حمزه ثمالی فرمودند: ای ابا حمزه قیام قائم (عج) ما یکی از امور حتمی در نزد خداوند است که تغییر ناپذیر است… . آن که همنام و هم کنیه من است، هفتمین فرد پس از من است».[۲۴]

غیبت امام مهدی (عج)

اشاره به غیبت امام مهدی (عج) یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده است. بر طبق روایتی، ام هانی از امام باقر (ع) در خصوص دو آیه «فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ»[۲۵] پرسید. آن حضرت در پاسخ فرمودند: «مقصود امامی است که خود را از مردم کنار می کشد تا آگاهی مردم به او قطع شود؛ سپس همچون ستاره فروزان در شب ظلمانی نمایان می شود. اگر آن زمان را دریابی چشمت روشن شود».[۲۶]

فلسفه غیبت امام مهدی (عج)

فلسفه غیبت، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان تصریح شده است. آن حضرت در ذیل آیه «فَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ»[۲۷] در تبیین واژه «لما خفتکم» خوف و ترس را فلسفه غیبت امام مهدی (عج) معرفی کرده است.[۲۸]

صبر و پایداری و انتظار

صبر و پایداری و انتظار یکی دیگر از موضوعات مرتبط با مهدویت در کلام امام باقر (ع) است که در روایات بدان تصریح شده است. آن حضرت با استناد به آیه «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تفْلِحُونَ»[۲۹] می فرمایند: «بر ادای واجبات با دشمنان صبر و پایداری کنید و مراقب امامتان که به انتظارش هستید باشید».[۳۰]

حضرت مهدی (عج) و اصحابشان؛ وارثان زمین

وراثت بندگان شایسته خداوند در زمین یکی دیگر از موضوعاتی است که در خصوص مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در روایتی با استناد به آیه «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»[۳۱] اصحاب حضرت مهدی (عج) را از وارثان زمین معرفی کرده است.[۳۲]

حضرت مهدی (عج)؛ میراث دار انبیا و اولیا

میراث داری انبیا و اولیا، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) بدانها توجه داده شده است. بر طبق روایتی از امام باقر (ع) درباره سنگی که حضرت موسی (ع) با زدن عصا بر آن دوازده چشمه جاری کرده، آن سنگ به عنوان میراث موسوی برای حضرت مهدی (عج) نزد ایشان است؛ یعنی بر طبق این روایت، این میراث همراه امام مهدی (عج) خواهد بود.

آن حضرت در ذیل آیه «وَ إِذ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَنَا عَشْرَهَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَ لَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدینَ»[۳۳] می فرمایند:

«چون قائم (عج) از مکه خروج کند و قصد رفتن به سوی کوفه کند، منادی او ندا دهد: توجه کنید. هیچ یک از شما طعام و شرابی همراه خود برندارد. به همراه امام، سنگ موسی بن عمران (ع) که به اندازه بار شتری است حمل می شود و در هیچ منزلی فرود نیاید جز آنکه چشمه هایی از آن جاری شود و هر کس گرسنه یا تشنه باشد از آن بنوشد و سیر و سیراب گردد و این توشه آنان است تا آنکه به نجف در پشت کوفه فرود آیند».[۳۴]

همین روایت مضمون با کمی تفاوت لفظی و با سندی دیگر از امام باقر و در کتاب های روایی و تفسیری آمده است.[۳۵]

در روایت دیگری، آن حضرت به پرچم و سلاح رسول خدا (ص) اشاره کرده و فرموده است: «آنها همراه حضرت مهدی (عج) و در دستانش است».[۳۶] ابو حمزه ثمالی با روایتی از آن حضرت در ذیل آیه «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَ الْمَلَائِکَهُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأُمُورُ»[۳۷] نقل می کند حضرت مهدی (عج) با پرچم پیامبر در نجف ظاهر خواهد شد.[۳۸]

تعداد یاران حضرت مهدی (عج) و کیفیت پیوستنشان به آن حضرت

تعداد یاران حضرت مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام باقر (ع) از آن یاد شده است. در این دسته از روایات، آن حضرت تعداد یاران حضرت مهدی (عج) را با رزمندگان جنگ بدر مقایسه و تعدادشان را ۳۱۳ نفر اعلام کرده است. امام در ذیل آیه «وَ لِکُلِّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّیهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمیعاً إِنَّ اللَّهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قدیر»[۳۹] به تعداد یاران حضرت مهدی (عج) اشاره کرده است و در ادامه می فرماید: «آنها در بین رکن و مقام با حضرت مهدی (عج) بیعت می کنند».[۴۰]

در روایتی دیگر آن حضرت می فرمایند: «جبرئیل اولین بیعت کننده با حضرت مهدی (عج) است و سپس ۳۱۳ نفر از یاران آن حضرت با او بیعت می کنند».[۴۱] در این زمینه ایشان در روایتی دیگر می فرمایند: «آنها به تعداد مردان جنگ بدر هستند که ناگهان از خوابگاه خود ناپدید خارج می شوند و خود را برای یاری حضرت به مکه می رسانند».[۴۲]

از دیدگاه آن حضرت، یاران حضرت مهدی (عج) مصداق امت «معدوده» در آیه «… أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّهٍ مَّعْدُودَهٍ…»[۴۳] هستند که همه آنها در یک ساعت معین گرد امام جمع می شوند.[۴۴]

امام باقر (ع) یاران حضرت مهدی (عج) را مصداق آیه «بَعَثْنَا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولى بَأْسٍ شَدِیدٍ»[۴۵] دانسته که از نیرو و قدرت بالایی برخوردارند و در وصف یاران حضرت مهدی (عج) می فرمایند: «می نگرم یاران حضرت را که دل هایشان همانند پاره های آهن است و امام بین شانه ها و بر روی سینه های آنان دست می کشد که در هیچ حکمی در مانده و عاجز نمی شوند».[۴۶]

نتیجه گیری

روایات فراوان مهدویت در کلام امام باقر‌(ع) نشان می دهد که آن حضرت با بهره گیری از فضای نسبتا مناسب فرهنگی عصر امامت خویش، بنیان های معرفتی مهدویت را با تکیه بر قرآن و تفسیر و تأویل آیات، به شکلی منسجم و نظام مند تبیین کرده اند. تنوع موضوعات از بشارت به ظهور و یاری دین الهی تا فلسفه غیبت، جایگاه امام مهدی ‌(عج) و ویژگی های یاران، حاکی از آن است که مهدویت در کلام امام باقر‌(ع)، میراثی جامع در خصوص هدایت امت است.

پی نوشت ها:

[۱] ص/۸۸.

[۲] معارج/۲۶.

[۳] اسرا/۸۱.

[۴] کلینی، کافی، ج۸، ص۲۸۷، ح۴۳۲.

[۵] فصلت/۵۳.

[۶] نعمانی، الغیبه، ص۲۶۹، باب۱۴، ح۴۰.

[۷] زخرف/۶۶.

[۸] استرآبادی، تاویل الایات الظاهره، ص۵۵۲.

[۹] معارج/۴۴.

[۱۰] استرآبادی، تاویل الایات الظاهره، ص۷۰۰.

[۱۱] لیل/۲.

[۱۲] قمی، تفسیر قمی، ج۲، باب۹۲، ص۴۲۵.

[۱۳] اعراف/۱۷۲.

[۱۴] طه/۱۱۵.

[۱۵] کلینی، کافی، ج۲، ص۸، ح۱.

[۱۶] ابراهیم/۵.

[۱۷] صدوق، الخصال، ج۱، ص۱۰۸، ح۷۵.

[۱۸] مدثر/۴۶.

[۱۹] فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، ص۵۱۴، ح۶۷۳.

[۲۰] بقره/۳.

[۲۱] استرآبادی، تاویل الایات الظاهره، ص۳۳.

[۲۲] مائده/۷۲.

[۲۳] آل عمران/۱۵۱.

[۲۴] ابوحمزه ثمالی، تفسیر قران کریم، ص۸۲.

[۲۵] تکویر/۱۵-۱۶.

[۲۶] خصیبی، الهدایه الکبری، ص۳۶۲.

[۲۷] شعرا/۲۱.

[۲۸] نعمانی، الغیبه،

[۲۹] آل عمران/۲۰۰.

[۳۰] نعمانی، الغیبه، باب ۱۱، ص۲۶ و ۱۹۹.

[۳۱] انبیا/۱۰۵.

[۳۲] طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۰۶.

[۳۳] بقره/۶۰.

[۳۴] کلینی، کافی، ج۱، ص۲۳۱، ح۳.

[۳۵] نعمانی، الغیبه، ص۲۳۸، ح۲۹.

[۳۶] عیاشی، کتاب التفسیر، ج۱، ص۶۵-۶۶.

[۳۷] بقره/۲۱۰.

[۳۸] ابوحمزه ثمالی، تفسیر قرآن کریم، ص۱۱۷.

[۳۹] بقره/۱۴۸.

[۴۰] نعمانی، الغیبه، ص۲۷۹-۲۸۲، ح۶۷.

[۴۱] قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۰۴.

[۴۲] عیاشی، کتاب التفسیر، ج۲، ص۵۶-۶۱.

[۴۳] هود/۸.

[۴۴] قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۱۰۴.

[۴۵] اسرا/۵.

[۴۶] عیاشی، کتاب التفسیر، ج۲، ص۵۶-۶۱.

فهرست منابع

قرآن کریم.
ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار، تفسیر قرآن الکریم، بیروت، دارالمفید، ۱۴۲۰ق.
حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۹ق.
خصیبی، حسین بن همدان، الهدایه الکبری، بیروت، موسسه البلاغ للطباعه، ۱۴۱۱ق.
ابن بابویه، محمدبن علی (شیخ صدوق)، الخصال، ترجمه مدرس گیلانی، تهران، نشر جاویدان، ۱۳۵۲ش.
عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تهران، اعلمی، ۱۴۱۷ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه حسین کریمیان، تهران، نشر دانشگاه، ۱۳۷۲ش.
قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب، ۱۴۰۹ق.
کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، ۸ج، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
نعمانی، ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، ۱۴۰۰ش، ص ۸۵-۹۴.