شاید عجیب به نظر برسد، اما ۶ دهه پیش معادله‌ای ریاضی با قطعیتی عجیب ادعا کرد که جهان در تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۳ آبان ۱۴۰۵) به پایان می‌رسد. در آن زمان، این پیش‌بینی با محاسبات دقیق علمی توانست سر و صدای زیادی در محافل دانشگاهی به پا کند و ترس از انفجار جمعیت را به دغدغه‌ای همگانی تبدیل سازد.
به گزارش بیت کوین داتکام (news.bitcoin.com)، اکنون که با سرعت به این تاریخ موعود نزدیک می‌شویم و جمعیت کره زمین به حدود ۸.۳ میلیارد نفر رسیده است، بازخوانی این نظریه تصویری شفاف از خطاهای محاسباتی و توهم دقت در مدل‌های آماری ارائه می‌دهد؛ درسی ماندگار که در عصر شکوفایی هوش مصنوعی و مدل‌سازی‌های الگوریتمی، بیش از هر زمان دیگری به کار می‌آید.
ادعای رسیدن به نقطه تکینگی در سال ۲۰۲۶
در سال ۱۹۶۰ میلادی، نگرانی از رشد سرسام‌آور جمعیت جهان موضوعی حاشیه‌ای نبود، بلکه به دغدغه اصلی دانشمندان بدل شده بود. در چنین فضایی، هاینز فون فورستر (Heinz von Foerster)، ریاضیدان و نظریه‌پرداز سامانه‌ها، به همراه همکاران و دانشجویان خود مقاله‌ای در مجله معتبر ساینس منتشر کرد که نگاهی تکان‌دهنده به آینده بشر داشت.
این پژوهشگران با بررسی روند رشد جمعیت در طول دو هزار سال گذشته، منحنی هذلولی رسم کردند. ویژگی ریاضی این منحنی چنین بود که با گذشت زمان شتاب می‌گرفت و در نقطه‌ای خاص به سمت بی‌نهایت میل می‌کرد؛ رویدادی که در ریاضیات با عنوان تکینگی (Singularity) شناخته می‌شود.
محاسبات دقیق این گروه نشان می‌داد که جمعیت کره زمین در روز جمعه، ۱۳ نوامبر سال ۲۰۲۶، به بی‌نهایت خواهد رسید. جالب اینکه عامل این نابودی یا به اصطلاح «روز رستاخیز»، جنگ یا بیماری‌های همه‌گیر نبود، بلکه خود معادله چنین سرنوشتی را دیکته می‌کرد.
چرا این پیش‌بینی سال‌ها معتبر و باورپذیر به نظر می‌رسید؟
برای دهه‌ها، پیش‌بینی فون فورستر قدرت و جذابیت خود را حفظ کرد؛ چراکه جمعیت زمین با سرعتی باورنکردنی در حال افزایش بود و پیش‌بینی‌های میانه قرن بیستم همواره سرعت رشد را دست‌کم می‌گرفتند. داده‌های تاریخی ۲۰۰۰ ساله تیم تحقیقاتی نیز هاله‌ای از قطعیت و جبر تاریخی بر این فرمول می‌کشید.
با این حال، نقطه قوت این مدل همان پاشنه آشیل آن شد. این معادله، جوامع انسانی را مانند ماشینی با رفتارهای ثابت در نظر می‌گرفت و از متغیرهای کلیدی زیر به کلی غافل بود:
- ورود گسترده ابزارهای تنظیم خانواده و کنترل موالید
- افزایش سطح آموزش و آگاهی عمومی
- روند پرشتاب شهرنشینی در کشورهای مختلف
- مشارکت چشمگیر زنان در محیط‌های کاری و تغییر تصمیم‌گیری‌ها درباره اندازه خانواده
روایت سازمان ملل؛ جمعیت جهان واقعاً به کجا می‌رود؟
امروزه جمعیت‌شناسی مدرن بر متغیرهای واقعی و پویای جامعه انسانی متکی است، نه معادلات مکانیکی خشک. داده‌های سازمان ملل متحد جمعیت جهان در سال ۲۰۲۵ را حدود ۸.۳ میلیارد نفر برآورد می‌کند و بر اساس این پیش‌بینی‌ها، جمعیت جهانی در دهه ۲۰۸۰ روی رقمی نزدیک به ۱۰ میلیارد نفر به اوج می‌رسد و سپس تثبیت خواهد شد.
پژوهش‌های تکمیلی نیز نشان می‌دهند که محدودیت‌های منابع طبیعی، تغییر در هرم سنی جوامع و حتی دشواری‌های آماری در سرشماری جمعیت روستایی، همگی بر نرخ واقعی رشد اثر می‌گذارند؛ عواملی که هرگونه فرضیه رشد نامحدود و رسیدن به نقطه تکینگی در سال ۲۰۲۶ را به طور کامل رد می‌کنند.
درس تاریخی برای عصر هوش مصنوعی و مدل‌های پیش‌بینی
وسوسه‌ای که فون فورستر در سال ۱۹۶۰ تسلیم آن شد، شباهت عجیبی به تب مدل‌سازی در عصر انفجار هوش مصنوعی امروز دارد. در جهان داده‌محور کنونی، افراد تمایل دارند داده‌های تاریخی تمیز را گردآوری کنند، نمودارهای الگوریتمی دقیقی روی آن‌ها پیاده سازند و با لحنی مقتدرانه آینده را پیش‌بینی کنند.
با این حال، پیش‌بینی رفتار، احساسات و انگیزه‌های انسانی با محاسبه تعداد ترانزیستورها یا برازش منحنی‌های کامپیوتری تفاوت بنیادی دارد؛ کمااینکه حتی نقشه راه نیمه‌رساناها نیز بارها بازنویسی شده است. تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ بیش از آنکه هشداری درباره پایان جهان باشد، هشداری درباره محدودیت مدل‌های ریاضی است. اگر معادله‌ای پیشرفته نتواند تغییرات باروری انسان را پیش‌بینی کند، با چه اطمینانی می‌توان سرنوشت اقتصادها و بازارهای مالی را به مدل‌های مکانیکی سپرد؟
جمع‌بندی
ماجرای پیش‌بینی آخرالزمان جمعیتی در سال ۲۰۲۶ اثبات می‌کند که دقت ریاضی لزوماً به معنای درستی پیش‌بینی نیست. مدل‌های ریاضیاتی هر چقدر هم پیچیده باشند، در صورت نادیده‌گرفتن رفتارها، محرک‌ها و انعطاف‌پذیری جامعه انسانی، مسیر نادرستی را ترسیم خواهند کرد. هنگام تحلیل روندها در فناوری، هوش مصنوعی یا هر بازار پرنوسان دیگر، اتکای کورکورانه به فرمول‌های گذشته‌نگر را کنار بگذارید و همواره عنصر انعطاف‌پذیری و رفتار پویای انسان‌ها را در محاسبات خود بگنجانید.
