به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک، شاید یکی از عجیبترین تناقضهای جنگ مدرن این باشد که برای مقابله با یک پهپاد چند ده هزار دلاری، گاهی موشکی با ارزش بسیار بیشتر شلیک میشود. همین مسئله باعث شده مفهوم «ضدپهپاد» در سالهای اخیر از یک سامانه جانبی به یکی از مهمترین حوزههای توسعه تسلیحات تبدیل شود. جنگ اوکراین، خاورمیانه و درگیریهای منطقهای نشان دادهاند که پهپاد دیگر ابزار فرعی میدان نبرد نیست و به یک تهدید اصلی تبدیل شده است.
پدافند در برابر پهپادها بهطور کلی چند مسیر دارد: جنگ الکترونیک، توپخانه، موشکهای کوتاهبرد، پهپادهای رهگیر و مهمات تخصصی. هرکدام مزایا و محدودیتهای خود را دارند و هیچکدام به تنهایی پاسخ کامل نیستند.
در مورد پهپادهای کوچک و ارزان، استفاده از موشکهای بسیار گران همیشه از نظر اقتصادی منطقی نیست. به همین دلیل توپهای خودکار و مهمات مخصوص ضدپهپاد دوباره اهمیت پیدا کردهاند.
این مهمات میتوانند به فیوزهای خاص یا سامانههای انفجاری مجهز شوند تا احتمال اصابت به هدف کوچک افزایش پیدا کند. در برخی نمونههای مدرن جهان، گلولهها میتوانند در فاصله مشخصی منفجر شوند و تعداد زیادی قطعه پرسرعت ایجاد کنند. این فناوری باعث میشود نیاز به برخورد مستقیم گلوله با بدنه پهپاد کاهش پیدا کند.
وقتی قیمت مهمات از قدرت انفجار مهمتر میشود
مسئله اصلی در جنگ ضدپهپاد، اقتصاد است. اگر یک پهپاد ارزان بتواند یک موشک بسیار گران را مصرف کند، مهاجم بخشی از جنگ را از نظر اقتصادی برده است؛ حتی اگر پهپاد خودش سرنگون شده باشد.
به همین دلیل ارتشها به سمت سامانههایی حرکت کردهاند که هزینه هر درگیری را کاهش دهند. توپهای سریعالعمل، مهمات انفجاری مخصوص و سامانههای لیزری از جمله راههایی هستند که در جهان در حال توسعهاند.
پهپادهای کوچک همچنین به دلیل اندازه کم، سطح مقطع راداری پایین و سرعت نسبتاً کم، چالش متفاوتی برای پدافند ایجاد میکنند. سامانهای که برای شکار یک جنگنده سریع طراحی شده، الزاماً برای هدفی بسیار کوچک و کند بهترین عملکرد را ندارد.
این موضوع باعث شده رادارهای مخصوص اهداف کوچک اهمیت پیدا کنند. علاوه بر رادار، سامانههای اپتیکی و فروسرخ نیز میتوانند برای تشخیص و تأیید هدف مورد استفاده قرار گیرند.
در ایران نیز با افزایش استفاده از پهپادها، توسعه سامانههای ضدپهپاد اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بخشهایی از این توانایی بر جنگ الکترونیک استوار است و بخش دیگری به سامانههای موشکی و توپخانهای مربوط میشود.
یکی از مهمترین ویژگیهای جنگ ضدپهپاد این است که دفاع باید چندلایه باشد. اگر تنها یک نوع سامانه وجود داشته باشد، مهاجم میتواند با تغییر روش حمله آن را دور بزند. اما ترکیب حسگر، جنگ الکترونیک، توپ و موشک میتواند انعطاف بیشتری ایجاد کند.
پهپادهای انتحاری یا مهمات سرگردان این مسئله را جدیتر کردهاند. این سلاحها ممکن است بسیار ارزانتر از موشکهای کروز باشند و در تعداد بالا به کار گرفته شوند. CSIS در تحلیلهای خود از جنگ پهپادی ایران نیز بر نقش تولید انبوه، هزینه پایین و فشار مستمر این نوع سلاحها بر پدافند تأکید کرده است.
در نتیجه، ضدپهپاد دیگر فقط یک مسئله پدافندی نیست؛ یک مسئله صنعتی نیز هست. کشورها باید بتوانند مهماتی تولید کنند که هم مؤثر باشند و هم آنقدر گران نباشند که استفاده گسترده از آنها از نظر اقتصادی غیرممکن شود.
این همان نقطهای است که مهمات هوشمند وارد میدان میشوند. یک گلوله با حسگر یا فیوز هوشمند ممکن است گرانتر از گلوله معمولی باشد، اما اگر احتمال اصابت آن چند برابر شود، هزینه کلی درگیری میتواند کاهش پیدا کند.
از طرف دیگر، توسعه پهپادهای رهگیر نیز در حال تغییر دادن این معادله است. به جای شلیک یک موشک چند ده یا چند صد هزار دلاری، میتوان از یک پهپاد رهگیر ارزانتر برای مقابله با هدف استفاده کرد. گزارشهای سال ۲۰۲۶ درباره توسعه چنین سامانههایی در کشورهای مختلف، از جمله ژاپن، نشان میدهد این روند جهانی شده است.
آینده جنگ ضدپهپاد احتمالاً به سمت ترکیب چند فناوری خواهد رفت. رادار هدف را پیدا میکند، سامانه اپتیکی آن را تأیید میکند، جنگ الکترونیک تلاش میکند ارتباط یا ناوبری آن را مختل کند و در صورت نیاز، توپ، موشک یا پهپاد رهگیر وارد عمل میشود.
این تغییر حتی مفهوم مهمات را نیز تحت تأثیر قرار داده است. مهمات دیگر فقط وسیلهای برای ایجاد انفجار نیست؛ باید بتواند با یک هدف کوچک، سریع، ارزان و گاهی پرتعداد مقابله کند. همین موضوع باعث شده فیوز، حسگر، پردازنده و الگوریتم کنترل به اندازه ماده منفجره اهمیت پیدا کنند.
اگر جنگهای قرن بیستم را جنگ تانک و توپ بدانیم، جنگهای قرن بیستویکم بخشی از میدان خود را به پهپاد و ضدپهپاد اختصاص دادهاند. این نبرد هنوز در مراحل اولیه است و هر نسل پهپاد، نسل جدیدی از سامانههای ضد آن را به میدان خواهد آورد.
برای ایران نیز این حوزه اهمیت دوگانه دارد؛ هم بهعنوان تولیدکننده و کاربر پهپاد و هم بهعنوان کشوری که باید از زیرساختهای خود در برابر همین تهدید دفاع کند؛ بنابراین توسعه مهمات ارزان، دقیق و قابل تولید انبوه ضدپهپاد، احتمالاً یکی از حوزههایی خواهد بود که در سالهای آینده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
