به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماجرای کشتی حضرت نوح(ع) تنها حکایت نجات مؤمنان از طوفانی بزرگ و سهمگین نیست؛ قرآن کریم این حادثه را «تذکره» و وسیلهای برای یادآوری و عبرت نسلهای بعد معرفی میکند. هشداری که با وجود گذشت قرنها، همچنان میتواند انسان امروز را به شنیدن حقیقت، اندیشیدن در آن و درس گرفتن از سرگذشت پیشینیان دعوت کند.
آیات ۹ تا ۳۴ سوره حاقه، روایتی پیوسته از سرنوشت اقوام سرکش، صحنههای قیامت و فرجام دو گروه از انسانها را پیش روی مخاطب قرار میدهد. گویی قرآن از تاریخ آغاز میکند و سپس نگاه انسان را به آیندهای میبرد که در آن، هیچ حقیقتی پنهان نخواهد ماند.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در «المیزان» این آیات را صرفاً گزارشی از حادثهای هولناک نمیداند، بلکه بر ارتباط میان ایمان، عمل و نتیجه نهایی زندگی انسان تأکید میکند. در روز قیامت، انسان با حقیقت اعمال خویش مواجه خواهد شد و آنچه در دنیا پنهان میکرد، آشکار میشود.
سرانجام کسانی که پیام خدا را نپذیرفتند
آیات ابتدایی این بخش با یادکردی از فرعون، اقوام پیش از او و «المؤتفکات» آغاز میشود:
«وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَن قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِکَاتُ بِالْخَاطِئَهِ»
این اقوام گرفتار «خاطئه» شدند؛ یعنی راه خطا و گناه را در پیش گرفتند و در ادامه، به تعبیر قرآن:
«فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ»
از فرستاده پروردگارشان سرپیچی کردند.
پیامد این سرکشی نیز چنین بیان شده است:
«فَأَخَذَهُمْ أَخْذَهً رَابِیَهً»
یعنی مجازاتی سنگین و فراگیر آنان را فرا گرفت.
ذکر سرگذشت این اقوام در قرآن صرفاً برای بازگویی یک حادثه تاریخی نیست. قرآن با یادآوری فرجام آنان نشان میدهد که انکار حق و نافرمانی در برابر پیام الهی، پیامدی واقعی دارد و تاریخ گذشتگان میتواند برای آیندگان به عنوان «تذکره» و مایه عبرت مورد توجه قرار گیرد.
کشتی نوح(ع)؛ حادثهای برای یادآوری همه نسلها
پس از بیان سرنوشت اقوام سرکش، قرآن به ماجرای طوفان نوح(ع) میرسد:
«إِنَّا لَمَّا طَغَا الْمَاءُ حَمَلْنَاکُمْ فِی الْجَارِیَهِ»
هنگامی که آب طغیان کرد، خداوند انسانها را در کشتی نجات داد. سپس درباره این حادثه میفرماید:
«لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَهً وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَهٌ»
تا این حادثه برای شما مایه تذکر باشد و گوشهای شنوا آن را دریابند.
در تفسیر «المیزان»، توجه به تعبیر «گوش شنوا» در این آیه اهمیت ویژهای دارد. شنیدن حقیقی تنها به معنای دریافت یک صدا نیست؛ انسان باید حقیقتی را که میشنود، درک کند، درباره آن بیندیشد و آن را در جان خود جای دهد.
بنابراین، ممکن است یک حادثه تاریخی برای گروهی فقط یک داستان مربوط به گذشته باشد، اما برای «أُذُنٌ وَاعِیَهٌ» تبدیل به هشداری برای زندگی و تصمیمهای امروز شود.
آغاز قیامت با یک دمیدن در صور
از آیه ۱۳، فضای سوره از بیان سرگذشت تاریخی به توصیف قیامت منتقل میشود:
«فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَهً وَاحِدَهً»
یک دمیدن در صور، آغاز دگرگونی عظیمی در جهان خواهد بود.
زمین و کوهها با یک ضربه درهم کوبیده میشوند:
«دَکَّتَا دَکَّهً وَاحِدَهً»
و آسمان نیز شکافته خواهد شد:
«وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وَاهِیَهٌ»
این توصیفات نشان میدهد که قیامت صرفاً ادامه وضعیت فعلی جهان نیست؛ بلکه نظام آشنای دنیا دگرگون میشود و حقیقتی تازه در برابر انسان قرار میگیرد.
در ادامه، آیه ۱۸ با تعبیری تکاندهنده انسان را با حقیقت حسابرسی روبهرو میکند:
«یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْکُمْ خَافِیَهٌ»
آن روز در برابر حساب قرار خواهید گرفت و هیچ چیز از شما پنهان نخواهد ماند.
روزی که نامه اعمال انسان به دستش داده میشود
پس از توصیف صحنه قیامت، قرآن دو سرنوشت متفاوت را در برابر یکدیگر قرار میدهد.
گروه نخست، کسانی هستند که نامه اعمالشان را به دست راست دریافت میکنند. آنان با شادی میگویند:
«هَاؤُمُ اقْرَءُوا کِتَابِیَهْ»
بیایید و نامه اعمال مرا بخوانید.
اما سرچشمه این خوشحالی در ادامه سخن آنان آشکار میشود:
«إِنِّی ظَنَنتُ أَنِّی مُلَاقٍ حِسَابِیَهْ»
من باور داشتم که روزی به حساب اعمالم خواهم رسید.
همین باور به حسابرسی الهی میتواند در زندگی دنیا نقش تعیینکنندهای داشته باشد. انسانی که قیامت را جدی میگیرد، رفتار و تصمیمهای خود را بدون حساب و مراقبت رها نمیکند.
پاداش چنین انسانی نیز «عِیشَهٍ رَاضِیَهٍ» و «جَنَّهٍ عَالِیَهٍ» است؛ زندگیای خشنودکننده در بهشتی بلندمرتبه و سرشار از نعمت.
حسرتی بزرگ؛ وقتی ثروت و قدرت دیگر سودی ندارند
در برابر این گروه، کسانی قرار دارند که نامه اعمالشان را به دست چپ دریافت میکنند و با حسرت میگویند:
«یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَابِیَهْ»
ای کاش هرگز نامه اعمالم به من داده نمیشد.
سپس به واقعیتی تلخ اعتراف میکنند:
«مَا أَغْنَى عَنِّی مَالِیَهْ، هَلَکَ عَنِّی سُلْطَانِیَهْ»
مال من هیچ کمکی به من نکرد و قدرت و سلطهام از میان رفت.
این دو جمله از پیامهای مهم این بخش از سوره حاقه را آشکار میکند: ثروت، جایگاه اجتماعی و قدرتی که انسان در دنیا به آنها تکیه دارد، در برابر حساب الهی نمیتوانند نجاتبخش او باشند.
در آن روز، معیار ارزش انسان، میزان دارایی و نفوذ او نیست؛ بلکه ایمان و اعمال اوست که سرنوشتش را رقم میزند.
چرا قرآن در کنار بیایمانی، بیتوجهی به نیازمندان را مطرح میکند؟
آیات ۳۰ تا ۳۴ مجازات این گروه را چنین بیان میکند:
«خُذُوهُ فَغُلُّوهُ، ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ»
و سپس علت این سرنوشت را توضیح میدهد:
«إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ * وَلَا یَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْکِینِ»
نکته قابل توجه این است که قرآن در کنار بیایمانی به خداوند، بیتفاوتی نسبت به گرسنگی و نیازمندی انسانها را نیز مطرح میکند.
تعبیر «لَا یَحُضُّ» تنها به این معنا نیست که فرد خودش به نیازمند غذا نمیدهد؛ بلکه تشویق نکردن دیگران به اطعام مسکین را نیز شامل میشود.
از این منظر، آیات پایانی سوره حاقه تصویری روشن از ایمان حقیقی ارائه میدهند. ایمان صرفاً یک باور ذهنی نیست، بلکه باید آثار خود را در رفتار انسان و نوع رابطه او با محرومان جامعه نشان دهد.
کسی که خداوند را با عنوان «العظیم» میشناسد، نمیتواند نسبت به انسانهای گرسنه و نیازمند بیتفاوت باشد.
پیام سوره حاقه برای زندگی امروز چیست؟
سوره حاقه پس از بیان سرگذشت اقوام گذشته و ترسیم صحنههای قیامت، مخاطب را دوباره به زندگی دنیوی بازمیگرداند و پرسشی جدی پیش روی او میگذارد.
اگر روز حساب حقیقتی قطعی است، امروز با ایمان خود چگونه رفتار میکنیم؟ با ثروت و قدرتی که در اختیار داریم چه میکنیم؟ و نسبت ما با انسانهای محروم و نیازمند جامعه چگونه است؟
از این منظر، ماجرای کشتی نوح(ع) فقط یک حادثه تاریخی مربوط به گذشته نیست؛ بلکه «تذکره» است، یادآوریای برای همه انسانهایی که میتوانند از سرنوشت گذشتگان بشنوند، در آن بیندیشند و پیش از فرا رسیدن روز حساب، مسیر زندگی خود را اصلاح کنند.
آیات ۹ تا ۳۴ سوره حاقه که در صفحه ۵۶۷ قرآن کریم قرار گرفتهاند، تصویری از گذشته، آینده و سرنوشت انسان ارائه میکنند؛ از سرگذشت اقوام سرکش و نجات مؤمنان در کشتی نوح(ع) گرفته تا روزی که هیچ حقیقتی پنهان نمیماند و انسان با نتیجه اعمال خویش روبهرو میشود.
شاید یکی از مهمترین پیامهای این آیات برای انسان امروز این باشد که آنچه باید امروز شنیده، فهمیده و درباره آن اندیشیده شود، فردا در برابر انسان آشکار خواهد شد.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۶۷ قرآن کریم قرار دارد، ببینید و بشنوید.
