کالبدشکافی فنی مسدودسازی فوتبال ۳۶۰؛ تغییر معماری فیلترینگ، نقض فرایندهای قانونی

از دسترس خارج شدن پلتفرم «فوتبال ۳۶۰» تغییری در ماهیت و معماری اعمال محدودیت بر سرویس‌های داخلی ایجاد کرد. بررسی‌های فنی کارشناسان نشان می‌دهد که قطعی این سرویس ناشی از اختلال در سرورها یا حملات سایبری نبوده، بلکه یک مداخله مستقیم و هدفمند در لایه زیرساخت شبکه و سیستم نام دامنه (DNS) کشور منجر به از دسترس خارج شدن سایت و اپلیکیشن این رسانه شد.

کارشناسان می‌گویند در این اتفاق یک تغییر فاز در اعمال محدودیت‌ها دیده می‌شود و روش‌های سنتی جایشان را به ابزارهای کنترل زیرساختی داده‌اند. نکته مهم دیگر این است که در این پرونده، روش قطع دسترسی کاربران پیش از طی شدن فرایند حقوقی و دادرسی، در عمیق‌ترین لایه‌های شبکه اعمال شده است.

در معماری شبکه، اعمال محدودیت روی سرویس‌هایی که میزبان آن‌ها در داخل کشور است و از دامنه‌های ملی (مانند ir.) استفاده می‌کنند، مکانیزمی کاملا متفاوت با فیلترینگ پلتفرم‌های خارجی دارد.

آرین اقبال در گفت‌وگو با زومیت، توضیح می‌دهد که سه روش اصلی مسدودسازی سرویس‌های داخلی وجود دارد که محتمل‌ترین آن‌ها، تعلیق دامنه در سطح ثبت‌کننده ملی است.

در ماجرای بسته شدن سایت و اپلیکیشن فوتبال ۳۶۰ اما هنوز اعلام نشده است که دستور قضایی در کار بوده یا نه. تا لحظه انتشار این گزارش قوه قضائیه، ساترا و ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی اعلام کرده‌اند که نقشی در محدودسازی این پلتفرم نداشته‌اند. هرچند گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای در خصوص نقش صداوسیما در اعمال این محدودیت مطرح شده اما این سازمان هم واکنش رسمی درباره این موضوع نداشته است. بنابراین، نه دلیل این مسدودسازی مشخص است و نه نهاد مسدودکننده.

سعید سوزنگر، متخصص امنیت شبکه، در ویدیویی در توضیح نحوه بسته شدن این پلتفرم، قطع دسترسی به سایت و اپ فوتبال ۳۶۰ را فراتر از یک اتفاق ساده نرم‌افزاری می‌داند و معتقد است محدودیت ایجادشده به‌معنای «حذف هویت دامنه از روی اینترنت» است.

به بیان ساده، سیستم نام دامنه یا DNS مثل دفترچه تلفن اینترنت عمل می‌کند و وقتی کاربری نام یک سایت را جست‌وجو می‌کند، این سیستم نام را به IP متصل می‌کند. با اتفاقی که اکنون برای فوتبال ۳۶۰ افتاده، نام این پلتفرم مستقیما از دفترچه تلفن اینترنت کشور خط خورده است.

روش به‌کارگرفته‌شده در بستن دسترسی به پلتفرم فوتبال ۳۶۰ مسدود کردن دامنه از طریق ایرنیک بوده است. آرین اقبال می‌گوید:

این روش رایج‌ترین و اداری‌ترین شکل محدودسازی پلتفرم‌های داخلی است که معمولا با یک دستور یا نامه اداری از سوی نهادهای قضایی به ایرنیک، دامنه متوقف یا ساسپند می‌شود. وقتی دامنه ساسپند می‌شود، دسترسی به تمام APIها، وب‌سایت و اپلیکیشن به‌طور کامل از بین می‌رود.

– آرین اقبال، محقق شبکه

البته آن‌طور که کارشناسان می‌گویند مدتی است که با گسترش اعمال فیلترینگ نهادهای تصمیم‌گیرنده در خصوص اعمال محدودیت، خودشان به‌صورت مستقیم برای محدود کردن دسترسی اقدام می‌کنند. اقبال به زومیت می‌گوید: «در سال‌های اخیر، دست‌اندرکاران فیلترینگ به سرویس‌های اصلی کشور دسترسی مستقیم دارند؛ بنابراین ممکن است اصلا نامه‌ای هم در کار نباشد و با دسترسی مدیریتی و نظارتی خود روی ایرنیک، دامنه را مستقیما ساسپند کرده باشند.»

اما چرا برای مسدودسازی، صرفا IP سرویس‌دهنده فیلتر نمی‌شود؟ این محقق شبکه در توضیح این مساله اشاره می‌کند که پلتفرم‌های مقیاس‌پذیر داخلی عموما پشت یک لایه CDN قرار دارند. مسدود کردن این آی‌پی‌ها عملا غیرممکن و فاقد توجیه فنی است، زیرا مسدودسازی یک آی‌پی در لایه CDN منجر به قطع دسترسی صدها یا هزاران کسب‌وکار بی‌ارتباط دیگر خواهد شد. به همین دلیل، فیلتر کردن آی‌پی برای سرویس‌های داخلی انجام نمی‌شود و به‌جای آن از روش‌هایی مثل «حذف دامنه در لایه DNS» یا در موارد نادر، «مراجعه فیزیکی به دیتاسنتر برای خاموش کردن سرور» استفاده می‌شود.

سعید سوزنگر در تحلیل خود، دستکاری رکوردهای دامنه را تنها نوک کوه یخ اختلالات اینترنتی می‌داند. از نگاه او، ماجرای محدودیت‌ها در شبکه ایران مدت‌هاست که از روش‌های اولیه عبور کرده و وارد حریم خطرناک نقض «بی‌طرفی شبکه» (Net Neutrality) شده است.

اصل بی‌طرفی شبکه تاکید دارد که ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی و نهادهای زیرساختی حق ندارند بر اساس نوع داده، مبدأ یا مقصد، ترافیک کاربران را دستکاری یا مسدود کنند. با این حال، شواهد فنی نشان می‌دهد که سیستم فعلی با استفاده از ابزارهایی مانند کاوش عمیق داده‌ها (DPI) و فیلترینگ SNI، به‌صورت مداوم در حال اسکن و مداخله در ترافیک‌های رمزنگاری‌شده است.

بخش مهمی از تحلیل آرین اقبال، به پارادوکس میان جایگاه حقوقی کسب‌وکارهای داخلی و نحوه اعمال محدودیت بر آن‌ها اختصاص دارد. برخلاف پلتفرم‌های بین‌المللی، همه ارکان پلتفرم‌های داخلی از جمله مالکیت حقوقی، حساب‌های بانکی، سرورها و دامنه‌ها در داخل مرزهای کشور و تحت حاکمیت قوانین داخلی قرار دارند. بنابراین، قانون ایجاب می‌کند که برای محدود کردن یک کسب‌وکار رویه قضایی و حقوقی طی شود اما در مورد مسدودسازی سایت و اپ فوتبال ۳۶۰ چنین روندی طی نشده و حتی پیش از اعمال محدودیت به این رسانه اطلاع‌رسانی هم نشده است.

پیش از این نیز در موارد دیگری دیده شده که قبل از هرگونه اخطار، تشکیل پرونده یا اثبات جرم، قطع کامل شریان حیاتی کسب‌وکار از طریق مسدودسازی دامنه برای برخی کسب‌وکارها اجرا شده است. اقبال ادامه می‌دهد: «تازه پس از وارد شدن خسارت‌های سنگین مالی، اعتباری و ریزش کاربران، مالک کسب‌وکار باید در مسیر راهروهای دادگاه‌ها به دنبال چرایی مسدودی و تلاش برای رفع توقیف باشد.»

این تقدم اجرای مجازات بر اثبات جرم، ریسک سرمایه‌گذاری و توسعه را در فضای اقتصاد دیجیتال به‌شدت افزایش داده است. کسب‌وکارهای قانونی به دلیل قرار داشتن در چارچوب حاکمیتی، امکان مقابله فنی با این محدودیت‌ها را ندارند، چراکه این عمل به‌عنوان تمرد از دستورات نهادهای حاکمیتی تلقی شده و تبعات حقوقی سنگین‌تری در پی خواهد داشت.

مسدودسازی فوتبال ۳۶۰ از طریق دستکاری رکوردهای DNS و تعلیق دامنه در ایرنیک، صرفا قطعی یک اپلیکیشن ورزشی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده قدرت سیستم محدودکننده در لایه زیرساخت است.

زمانی که هویت یک کسب‌وکار ثبت‌شده می‌تواند در عرض چند دقیقه و بدون طی شدن فرایندهای شفاف حقوقی، از دفترچه تلفن اینترنت کشور حذف شود، امنیت و اعتماد در اقتصاد دیجیتال مخدوش می‌شود. استفاده از ابزارهای تهاجمی شبکه برای کنترل کسب‌وکارهای داخلی، نه‌تنها ناقض اصل بی‌طرفی شبکه است، بلکه نشان می‌دهد که شاهرگ‌های ارتباطی اینترنت تا چه حد در برابر مداخلات غیرفنی و تصمیمات خلق‌الساعه بی‌دفاع‌اند.