به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امنیت روانی در خانواده از مجموعهای از عوامل مانند درک متقابل، احترام، همدلی و اعتماد شکل میگیرد، اما در میان همه این عوامل، محبت جایگاهی ویژه دارد. محبت میتواند اعضای خانواده را به یکدیگر نزدیک کند و خانه را به محیطی سرشار از آرامش، اعتماد و احساس امنیت تبدیل کند.
محبت صرفاً یک احساس زودگذر نیست، بلکه یکی از نیازهای اساسی انسان برای رشد و شکوفایی به شمار میرود. نبود محبت یا کمبود آن میتواند سلامت روان اعضای خانواده را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، ابراز محبت به شیوههای مختلف، از بیان کلامی گرفته تا رفتار و تماس عاطفی، موجب تقویت پیوندهای خانوادگی و افزایش احساس ارزشمندی در افراد میشود.
بنابر روایت ایمانور، در آموزههای دینی نیز محبت جایگاه ویژهای دارد و سیره پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) سرشار از نمونههایی از مهرورزی به همسر، فرزندان و دیگر اعضای خانواده است.
محبت؛ پایه امنیت روانی در خانواده
محبت را میتوان یکی از پایههای اصلی امنیت روانی در خانواده دانست. این احساس، نیازهایی همچون تعلق، پذیرش و ارزشمندی را پاسخ میدهد و زمینه را برای رشد تواناییها و استعدادهای اعضای خانواده فراهم میکند.
خانوادهای که بر پایه محبت شکل گرفته باشد، برای اعضای خود مانند پناهگاهی امن عمل میکند؛ جایی که فرد اطمینان دارد در شرایط مختلف، مورد پذیرش و حمایت قرار میگیرد. چنین احساسی میتواند اعتمادبهنفس، عزتنفس و تابآوری افراد را افزایش دهد و آنان را برای روبهرو شدن با دشواریهای زندگی آمادهتر کند.
در سیره نبوی و اهلبیت(ع) نیز احسان و محبت به دیگران، بهویژه اعضای خانواده، جایگاه والایی دارد. مهرورزی به همسر، فرزندان و دیگر افراد تحت سرپرستی، از ویژگیهای رفتاری آنان بوده و به پیروانشان نیز توصیه شده است.
هدف از این تأکید آن است که محبت، زمینه علاقه و ارتباط عاطفی میان افراد را فراهم کند. امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنی میفرمایند: «انسان بنده محبت و احسان است.»[۱]
محبت و علاقه، زمینه تأثیرپذیری فرد را نیز فراهم میکند. هنگامی که قلب انسان به چیزی یا کسی علاقهمند میشود، پذیرش سخن و رفتار او نیز آسانتر خواهد شد. از این منظر، محبت میتواند یکی از زمینههای شکلگیری امنیت روانی در خانواده باشد.
پیامبر اکرم(ص) و شیوه محبت به کودکان
سیره رسول خدا(ص) در برخورد با کودکان، الگویی مهم برای رفتار خانوادگی است. مهربانی و محبت به کودکان از رفتارهای همیشگی پیامبر(ص) بود. ایشان به کودکان سلام میکردند و به آنان توجه نشان میدادند.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: «پنج کار است که تا لحظه جان دادن کنار نمیگذارم، به این امید که میان امت من سنت باشد» و یکی از این پنج کار، سلام کردن به کودکان است.[۲] سلام در این روایت را میتوان یکی از مصادیق توجه، محبت و ملاطفت با کودکان دانست.
دست دادن با کودکان نیز از دیگر رفتارهای پیامبر(ص) بود. در گزارشهای مربوط به سیره ایشان آمده است که حضرت با کوچک و بزرگ دست میدادند.[۳]
همچنین از دیگر رفتارهای عاطفی پیامبر(ص)، نوازش کودکان بود. در روایات آمده است که ایشان از ابتدای صبح، دست نوازش بر سر فرزندان و نوادگان خود میکشیدند.[۴]
ابراز محبت؛ گامی مهم برای افزایش امنیت روانی
محبت زمانی تأثیر بیشتری بر روابط خانوادگی میگذارد که به شکل آشکار و قابل درک ابراز شود. این ابراز محبت میتواند کلامی یا رفتاری باشد و در هر دو صورت، به تقویت پیوند عاطفی و احساس ارزشمندی اعضای خانواده کمک میکند.
بوسیدن فرزندان و والدین
بوسیدن فرزندان: در ابراز محبت به فرزندان، تفاوتی میان دختر و پسر وجود ندارد. هر دو از نعمتهای الهی و مایه خیر و برکت خانواده هستند.
در سیره پیامبر اکرم(ص) نیز بر ابراز محبت به کودکان تأکید شده است. یکی از مصادیق این محبت، بوسیدن فرزندان است. پیامبر(ص) فرمودند: «بچههای خود را زیاد ببوسید؛ چراکه با هر بوسهای برای شما درجهای در بهشت عطا شود که بین هر درجه، پانصد سال راه است.»[۵]
در روایتی دیگر، مردی نزد پیامبر(ص) آمد و گفت که تاکنون فرزندش را نبوسیده است. حضرت در واکنش به این رفتار، اهمیت محبت به کودک را مورد تأکید قرار دادند.
بیان چنین پاداشهایی در روایات، نشاندهنده اهمیت تثبیت فرهنگ محبت و مهربانی در جامعه اسلامی است.
بوسیدن پدر و مادر: ابراز محبت به والدین نیز از رفتارهای ارزشمند است؛ بهویژه زمانی که پدر و مادر به دوران سالمندی رسیدهاند. بوسیدن والدین با نیت احترام، جلب محبت و بهرهمندی از دعای آنان میتواند پیوند عاطفی میان فرزندان و والدین را تقویت کند.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «هر کس پیشانی مادر خود را ببوسد، از آتش جهنم محفوظ خواهد ماند.»[۶]
شاد کردن اعضای خانواده
یکی دیگر از راههای ابراز محبت، ایجاد فضای شاد در خانه است. این موضوع بهخصوص درباره کودکان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا شادی و نشاط میتواند انرژی روانی آنان را افزایش دهد و به ایجاد احساس امنیت کمک کند.
پیامبر اکرم(ص) در این زمینه میفرمایند: «در بهشت خانهای است که به آن خانه شادی گفته میشود. هیچ کس در آن وارد نمیشود مگر کسی که کودکان را شاد کرده باشد.»[۷]
بنابراین، بازی کردن با کودکان، خنداندن آنان و ایجاد لحظههای شاد خانوادگی را میتوان بخشی از رفتار محبتآمیز والدین دانست.
محبت قلبی کافی نیست؛ دوست داشتن را باید نشان داد
یکی از نکات مهم در روابط خانوادگی این است که صرف داشتن محبت قلبی کافی نیست؛ بلکه این محبت باید در رفتار و گفتار نیز قابل مشاهده باشد.
محبت به همسر و فرزندان معمولاً به صورت طبیعی در قلب اعضای خانواده وجود دارد و نیازی نیست صرفاً به داشتن این احساس توصیه شود؛ مسئله مهم، اظهار و ابراز آن است.
گاهی والدین یا همسران تصور میکنند اگر محبت خود را آشکار کنند، ممکن است طرف مقابل از این محبت سوءاستفاده کند. در حالی که پنهان کردن دائمی احساسات عاطفی میتواند به سرد شدن روابط و عادی شدن فاصله عاطفی میان اعضای خانواده منجر شود.
به همسرت بگو «دوستت دارم»
یکی از سادهترین شیوههای ابراز محبت، بیان مستقیم آن است. اگر فردی همسر یا فرزند خود را دوست دارد، بهتر است این احساس را به زبان بیاورد.
پیامبر اکرم(ص) در این زمینه میفرمایند: «اگر مرد به همسر خود بگوید دوستت دارم، هرگز از قلب او بیرون نمیرود.»[۸]
ابراز محبت میان اعضای خانواده، به آنان اطمینان میدهد که مورد توجه و علاقه یکدیگر هستند. وقتی اعضای خانواده محبت خود را آشکارا بیان میکنند، نیاز عاطفی افراد در محیط خانواده بهتر تأمین میشود و احتمال اینکه برای دریافت محبت به روابط ناسالم و محبتهای دروغین پناه ببرند، کاهش مییابد.
در آغوش گرفتن؛ زبان بیکلام محبت
در آغوش گرفتن نیز یکی از شیوههای ابراز محبت میان اعضای خانواده است. همسران و والدین و فرزندان میتوانند از طریق این رفتار عاطفی، علاقه و دلبستگی خود را به یکدیگر منتقل کنند.
تماس عاطفی میان اعضای خانواده میتواند نگرانیها را کاهش دهد و احساس داشتن یک تکیهگاه امن را در فرد تقویت کند؛ احساسی که با آرامش خاطر و امنیت روانی ارتباط دارد.
محبت؛ سپری در برابر آسیبهای عاطفی
اعضای خانواده به محبت نیاز دارند و اگر نیاز عاطفی آنان در محیط خانواده نادیده گرفته شود، ممکن است در معرض آسیبهایی قرار گیرند که گاهی جبران آنها دشوار است.
یکی از پیامدهای کمبود محبت، افزایش آسیبپذیری فرد در برابر کسانی است که ممکن است با ابراز محبت ظاهری و دروغین، اعتماد او را جلب کنند.
فردی که محبت واقعی را در خانواده تجربه نکرده است، ممکن است در برابر محبتهای ظاهری و فریبنده آسیبپذیرتر باشد؛ مانند فرد تشنهای که اگر به آب سالم دسترسی نداشته باشد، ممکن است برای رفع تشنگی به آب آلوده روی آورد.
نتیجه چنین روابطی میتواند آسیب دیدن بنیان خانواده، خیانت همسران یا حتی فاصله گرفتن و فرار فرزندان از محیط خانه باشد. تقویت محبت و توجه عاطفی در خانواده میتواند یکی از راههای پیشگیری از چنین آسیبهایی باشد.
امنیت روانی؛ بستری برای رشد و شکوفایی
امنیت روانی در خانواده تنها به آرامش اعضای خانه محدود نمیشود، بلکه میتواند زمینه ابتکار، خلاقیت و رشد فردی آنان را نیز فراهم کند.
در سیره معصومین(ع) توجه ویژهای به ایجاد امنیت روانی برای اعضای خانواده، بهخصوص کودکان، دیده میشود. آنان به اعضای خانواده، نزدیکان و زیردستان اجازه میدادند بدون ترس و نگرانی، احساسات، عواطف، استعدادها و خلاقیتهای خود را بیان کنند.
وقتی چنین فضایی در خانواده وجود داشته باشد، فرزندان با اطمینان بیشتری افکار و دیدگاههای خود را بیان میکنند. در این شرایط، والدین نیز میتوانند با محبت و نرمش، اشتباهات فرزندان را اصلاح کنند و باورها و رفتارهای درست را مورد تأیید قرار دهند.
چهار راهکار عملی برای افزایش امنیت روانی در خانواده
محبت فقط یک احساس زیبا نیست؛ بلکه میتواند به یک رفتار روزمره و مؤثر برای ساختن خانوادهای سالم و آرام تبدیل شود. برخی راهکارهای عملی در این زمینه عبارتند از:
۱. به اعضای خانواده بها بدهید
اعضای خانواده نزد خداوند جایگاه ارزشمندی دارند و محبت به آنان میتواند زمینه جلب رضایت الهی و افزایش آرامش در خانه را فراهم کند.
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است: «بوی فرزند، نسیمی از بوی بهشت است.»[۹] این روایت نشاندهنده جایگاه ارزشمند کودکان است.
در سیره پیامبر(ص) نیز نمونههای متعددی از توجه به کودکان دیده میشود؛ از جمله کوتاه کردن نماز به دلیل گریه کودک[۱۰]، طولانی کردن سجده هنگامی که حسن و حسین(ع) بر دوش حضرت بودند و صبر کردن تا خودشان پایین بیایند.
همچنین در گزارشهای تاریخی آمده است که پیامبر اکرم(ص) در دوران کودکی زینب، دختر خود، او را در هنگام قیام نماز در آغوش میگرفتند و هنگام رکوع و سجود روی زمین میگذاشتند.[۱۱]
در سیره امام باقر(ع) نیز توجه به اعضای خانواده دیده میشود؛ از جمله اینکه حضرت هنگام دعا کردن، زنان و کودکان را جمع میکردند و پس از دعا، آنان آمین میگفتند.[۱۲]
۲. میان فرزندان تبعیض عاطفی ایجاد نکنید
یکی از اصول مهم تربیتی، تقسیم عادلانه محبت میان فرزندان و پرهیز از تبعیض است. البته عدالت به معنای نادیده گرفتن تفاوتهای فردی نیست؛ زیرا استعدادها، تواناییها و نیازهای فرزندان یکسان نیست.
اگر یکی از اعضای خانواده به دلیل بیماری یا ناتوانی، چه به صورت موقت و چه دائمی، به توجه بیشتری نیاز دارد، بهتر است شرایط او برای دیگر اعضای خانواده توضیح داده شود تا این تفاوت در میزان توجه، موجب نگرانی یا احساس تبعیض نشود.
۳. برای با هم بودن وقت بگذارید
مشغلههای زندگی مدرن باعث شده اعضای خانواده گاهی حتی فرصت حضور همزمان بر سر سفره غذا را نیز نداشته باشند. برای تقویت انس و محبت، میتوان دستکم یک وعده غذایی را در کنار یکدیگر صرف کرد یا زمانی کوتاه را به گفتوگو، بازی و شادی خانوادگی اختصاص داد.
سفرهای خانوادگی نیز میتواند فرصتی برای افزایش ارتباط عاطفی میان اعضای خانواده باشد.
پیامبر اکرم(ص) در روایتی میفرمایند: «این که مرد نزد خانواده خود بنشیند، در نزد خدای متعال از یک اعتکاف در مسجد من بالاتر است.»[۱۳]
با هم بودن اعضای خانواده، گفتوگو و شنیدن حرفهای یکدیگر، احساس داشتن پشتوانه خانوادگی را تقویت میکند و میتواند زمینه رشد فردی و اجتماعی افراد را فراهم آورد.
۴. به یکدیگر هدیه بدهید
هدیه دادن یکی دیگر از راههای تقویت محبت در خانواده است. هدیه، حتی اگر ساده باشد، میتواند احساس مثبت نسبت به فرد مقابل را افزایش دهد و این پیام را منتقل کند که «به یاد تو هستم و برایت ارزش قائلم.»
پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «هدیه دادن محبت میآورد، برادری را نگه میدارد و کینه و دشمنی را میبرد. برای یکدیگر هدیه ببرید تا دوستدار هم شوید.»[۱۴]
محبت در خانواده چه نتایجی دارد؟
ابراز محبت میان اعضای خانواده میتواند آثار مختلفی بر روابط خانوادگی داشته باشد؛ از جمله:
۱. افزایش صمیمیت و نزدیکی: محبت فاصله عاطفی میان افراد را کاهش میدهد و آنان را به یکدیگر نزدیکتر میکند.
۲. تقویت اعتماد و اطمینان: فردی که محبت و حمایت خانواده را تجربه میکند، احساس میکند در شرایط دشوار تنها نخواهد ماند.
۳. کاهش تنش و اختلاف: محبت میتواند در زمان بروز خشم و اختلاف، زمینه گفتوگو و آرام شدن فضای خانه را فراهم کند.
۴. افزایش شادی و نشاط: رفتارهای محبتآمیز فضای عاطفی خانه را مثبتتر و شادتر میکند.
۵. تقویت احساس ارزشمندی: وقتی فرد محبت دریافت میکند، احساس میکند دیده و شنیده میشود و برای اعضای خانواده اهمیت دارد.
۶. کمک به سلامت روان و کاهش فشارهای روانی: حمایت و محبت خانوادگی میتواند در مواجهه با استرسها و فشارهای زندگی نقش محافظتی داشته باشد.
۷. الگوسازی رفتاری برای فرزندان: کودکان با مشاهده رفتار محبتآمیز والدین، شیوه تعامل محترمانه و مهربانانه با دیگران را یاد میگیرند.
۸. افزایش مسئولیتپذیری و تعهد: تعلق عاطفی به خانواده میتواند انگیزه افراد را برای انجام مسئولیتهای خانوادگی افزایش دهد.
۹. تقویت روابط عاطفی و دلبستگی: محبت مستمر، پیوند عاطفی میان اعضای خانواده را عمیقتر میکند.
۱۰. ایجاد محیطی امن برای رشد: خانوادهای که در آن محبت، احترام و پذیرش وجود دارد، فضای مناسبتری برای بیان احساسات، رشد استعدادها و شکوفایی تواناییهای اعضای خود فراهم میکند.
سخن پایانی
محبت در خانواده فقط یک احساس خوشایند نیست؛ بلکه یکی از نیازهای اساسی اعضای خانواده و عاملی مهم در ایجاد امنیت روانی است. خانوادهای که در آن افراد یکدیگر را دوست دارند و این محبت را به زبان و رفتار نشان میدهند، میتواند برای اعضای خود به پناهگاهی امن در برابر فشارها و آسیبهای زندگی تبدیل شود.
سیره پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نیز نشان میدهد که محبت به همسر، فرزندان و دیگر اعضای خانواده باید در رفتار روزمره نمود داشته باشد؛ از سلام کردن و نوازش کودکان گرفته تا بوسیدن، در آغوش گرفتن، هدیه دادن، گفتن جمله «دوستت دارم» و اختصاص دادن زمان برای با هم بودن.
در نهایت، تقویت محبت، صمیمیت و اعتماد در خانه میتواند علاوه بر ایجاد آرامش و امنیت روانی، زمینه رشد شخصیت، مسئولیتپذیری و شکوفایی استعدادهای اعضای خانواده را فراهم کند و خانواده را به محیطی امنتر و سالمتر برای زندگی تبدیل سازد.
پینوشتها:
[۱] غررالحکم و درر الکلم، آمدی، ص ۳۸۵.
[۲] الامالی، شیخ صدوق، ص ۷۲.
[۳] بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۲۰۸.
[۴] همان، ج ۱۰۱، ص ۹۹.
[۵] همان، ج ۹۲.
[۶] نهجالفصاحه، ص ۷۵۸.
[۷] کنزالعمال، ج ۳، ص ۱۷۰.
[۸] کافی، ج ۵، ص ۵۶۹.
[۹] روضه الواعظین، ص ۴۰۳.
[۱۰] تهذیب الأحکام، ج ۲، ص ۲۷۴.
[۱۱] اسدالغابه، ج ۵، ص ۴۰۰.
[۱۲] کافی، ج ۲، ص ۴۸۷.
[۱۳] مجموعه ورام، ج ۲، ص ۱۲۲.
[۱۴] بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۶۶.
