چرا هر کاری بکنید، باز هم مردم یک چیزی می‌گویند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بسیاری از ضرب‌المثل‌های فارسی، تنها یک جمله کوتاه نیستند؛ پشت هر کدام روایتی نهفته است که طی نسل‌ها در حافظه جمعی مردم باقی مانده و از دل آن، مفهومی اخلاقی یا اجتماعی شکل گرفته است. «دروازه را می‌توان بست، دهان مردم را نه» نیز از همین دست مثل‌هاست؛ عبارتی که ناممکن بودن جلوگیری از قضاوت و داوری مردم را به ساده‌ترین شکل بیان می‌کند.

درباره منشأ این ضرب‌المثل روایت‌های گوناگونی نقل شده است، اما مشهورترین آنها به لقمان حکیم نسبت داده می‌شود. هرچند پژوهشگران ادبیات عامه این داستان را بیش از آنکه روایتی تاریخی بدانند، حکایتی تمثیلی و اخلاقی می‌شمارند؛ حکایتی که قرن‌ها در کتاب‌های پندآموز و فرهنگ شفاهی ایرانیان نقل شده است.

بر پایه این روایت، لقمان روزی همراه فرزندش عازم سفر می‌شود. ابتدا پسر بر مرکب سوار است و لقمان پیاده راه می‌رود. هنوز مسافتی نپیموده‌اند که رهگذران، پسر را به بی‌احترامی نسبت به پدر سرزنش می‌کنند. لقمان بی‌آنکه پاسخی بدهد، جای خود را با فرزندش عوض می‌کند؛ اما این بار زبان اعتراض مردم متوجه او می‌شود که چگونه پیرمردی آسوده سوار است و نوجوان را پیاده دنبال خود می‌کشاند.

لقمان برای بار سوم تصمیم دیگری می‌گیرد و هر دو بر مرکب سوار می‌شوند. این بار نیز اعتراض‌ها پایان نمی‌یابد و رهگذران آنان را به آزار حیوان متهم می‌کنند. سرانجام، هر دو از مرکب پایین می‌آیند و پیاده به راه ادامه می‌دهند، اما این بار نیز از نگاه مردم در امان نمی‌مانند؛ عده‌ای با تعجب می‌گویند داشتن مرکب و استفاده نکردن از آن، نشانه بی‌خردی است.

لقمان در پایان سفر، مقصود خود را برای فرزندش آشکار می‌کند. او توضیح می‌دهد که این تغییر رفتارها تنها برای نشان دادن یک حقیقت بوده است؛ اینکه انسان هر تصمیمی بگیرد، همیشه گروهی آن را نادرست خواهند دانست. از همین رو، نباید زندگی را بر مدار رضایت همگان بنا کرد؛ زیرا بستن دروازه شهر ممکن است، اما بستن زبان مردم هرگز.

راز ماندگاری این ضرب‌المثل نیز در همین واقعیت نهفته است. با گذشت قرن‌ها، تغییر سبک زندگی و ظهور شبکه‌های اجتماعی، مضمون آن همچنان اعتبار خود را حفظ کرده است؛ چراکه قضاوت، اظهار نظر و نقد دیگران بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی اجتماعی انسان است و گریزی از آن وجود ندارد. شاید به همین دلیل است که «دروازه را می‌توان بست، دهان مردم را نه» همچنان یکی از پرکاربردترین ضرب‌المثل‌های فارسی به شمار می‌رود و در موقعیت‌های مختلف، از روابط خانوادگی تا عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی، به کار می‌رود.

منبع:فارس