به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش
چرا شیعه و اهلسنت درباره تاریخ ولادت رسول خدا صلیالله علیه و آله اختلاف دارند؛ با اینکه ولادت آن حضرت حادثهای پوشیده یا مورد بیتوجهی جامعه اسلامی نبوده است؟
پاسخ:
اتفاقنظر درباره ماه و سال ولادت
شیعه و اهلسنت اتفاقنظر دارند که حضرت محمد صلیالله علیه و آله در ماه ربیعالاول و در سالی که بعدها به «عامالفیل» شهرت یافت، متولد شدهاند. عامالفیل همان سالی است که سپاه ابرهه برای تخریب کعبه به مکه حمله کرد.
اختلاف اصلی میان مسلمانان درباره روز دقیق ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله است. در منابع تاریخی و روایی، گزارشهای گوناگونی درباره روز تولد آن حضرت نقل شده و در میان این گزارشها، دوازدهم و هفدهم ربیعالاول بیش از دیگر تاریخها شهرت یافتهاند؛ دوازدهم ربیعالاول در میان اهلسنت و هفدهم ربیعالاول در میان شیعیان.
یکی از عوامل مهم این اختلاف را باید در شیوه ثبت وقایع در جامعه عرب آن روز جستوجو کرد. در دوره جاهلی، بخش زیادی از اطلاعات تاریخی از طریق حافظه و نقل شفاهی منتقل میشد و ثبت مکتوب جزئیات زندگی افراد، به شکل امروزی رواج نداشت. به همین دلیل، اختلاف در نقل برخی جزئیات تاریخی چندان دور از انتظار نیست.
در ادامه، مستندات دو تاریخ مشهور درباره ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله بررسی میشود.
۱۲ ربیعالاول؛ روایتی مشهور در میان اهلسنت
دوازدهم ربیعالاول، تاریخ مشهور ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله در میان اهلسنت است. به نظر میرسد یکی از کهنترین گزارشهای موجود درباره این تاریخ، از ابن اسحاق نقل شده است؛ شخصیتی که گزارشهای او در تدوین بسیاری از روایتهای مربوط به سیره پیامبر جایگاه مهمی پیدا کردهاند.
ابن اسحاق مینویسد:
«ولد رسولالله صلیالله علیه و آله یوم الاثنین، لاثنتی عشره لیله خلت من شهر ربیع الاول، عام الفیل»
بر اساس این گزارش، رسول خدا صلیالله علیه و آله روز دوشنبه، دوازدهم ربیعالاول سال عامالفیل متولد شدهاند. این نقل در شماری از منابع اهلسنت نیز از ابن اسحاق گزارش شده است. (۱)
جالب آنکه اصل این تاریخ تنها در منابع اهلسنت دیده نمیشود. شیخ کلینی(ره) نیز دوازدهم ربیعالاول را بهعنوان تاریخ ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله نقل کرده، با این تفاوت که روز هفته را جمعه دانسته است:
«وُلِدَ النَّبِی صلیالله علیه و آله لِاثْنَتَی عَشْرَهَ لَیلَهً مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَبِیعٍ الْأَوَّلِ فِی عَامِ الْفِیلِ یَوْمَ الْجُمُعَهِ…»
یعنی پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله در دوازدهم ربیعالاول عامالفیل و در روز جمعه متولد شدهاند. (۲)
مسعودی نیز در کتاب «اثبات الوصیه» ابتدا دوم ربیعالاول را بهعنوان تاریخ ولادت ذکر کرده و سپس دوازدهم ربیعالاول، روز جمعه، را آورده و این گزارش را صحیحتر دانسته است. (۳)
۱۷ ربیعالاول؛ تاریخ مشهور در میان شیعیان
در میان شیعیان، هفدهم ربیعالاول بهعنوان روز ولادت پیامبر اسلام صلیالله علیه و آله شهرت بیشتری دارد. مستند این دیدگاه، روایتی است که شیخ طوسی از امام هادی علیهالسلام نقل کرده است. (۴ و ۵)
از سوی دیگر، شیخ مفید نیز در کتاب «المقنعه» هفدهم ربیعالاول را زمان ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله دانسته است. (۶)
اگرچه شیخ مفید این روایت را بهصورت مستقیم در کتاب خود نقل نکرده است، میتوان احتمال داد که این گزارش پیش از شیخ طوسی نیز در دسترس بوده و شیخ مفید با تکیه بر آن، هفدهم ربیعالاول را بهعنوان روز ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله ذکر کرده است.
پس از آن نیز شماری از عالمان و مورخان شیعه، از جمله ابن طاووس، همین تاریخ را در آثار خود آوردهاند. (۷)
منشأ اختلاف تاریخ ولادت پیامبر(ص) چه بود؟
برای فهم علت این اختلاف، باید شرایط تاریخی زمان تولد پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله را در نظر گرفت. ولادت آن حضرت در جامعهای اتفاق افتاد که ثبت دقیق وقایع و نگهداری اسناد مکتوب به گستردگی دورههای بعد نبود و بخش مهمی از تاریخ از طریق حافظه افراد و نقل شفاهی منتقل میشد.
از سوی دیگر، هنگامی که پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله متولد شدند، هنوز کسی نمیدانست این نوزاد در آینده به پیامبری الهی مبعوث خواهد شد. بنابراین، ولادت ایشان در نگاه عموم مردم آن زمان، در ابتدا مانند تولد دیگر افراد جامعه بود و طبیعتاً انگیزهای برای ثبت دقیق روز تولد ایشان وجود نداشت.
سال تولد پیامبر(ص) اما شرایط متفاوتی داشت. این ولادت با سالی همزمان شد که حادثهای بسیار مهم و بهیادماندنی، یعنی حمله سپاه ابرهه به مکه، در آن رخ داده بود. به همین دلیل، «عامالفیل» به یک نشانه تاریخی شناختهشده برای مردم آن دوره تبدیل شد و تاریخ تولد پیامبر(ص) از این جهت با سهولت بیشتری قابل شناسایی بود.
اما درباره روز و ماه دقیق، شرایط متفاوت بود. بعدها که تاریخ تولد آن حضرت مورد پرسش قرار گرفت، افراد ناگزیر به حافظه خود، نقلهای شفاهی و اطلاعاتی که از پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله یا نزدیکان ایشان شنیده بودند، مراجعه کردند. طبیعی است که در چنین شرایطی، تفاوت در گزارشها شکل بگیرد.
آیا خانواده پیامبر(ص) میتوانستند گزارش دقیقتری ارائه کنند؟
نکته دیگری که در بررسی این مسئله مطرح شده، جایگاه خاندان پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله در نقل اخبار مربوط به زندگی ایشان است.
مستند مشهور شیعیان برای هفدهم ربیعالاول، گزارشی منسوب به امام هادی علیهالسلام است. بر اساس یک قاعده عقلایی و ضربالمثل معروف عربی «اهلالبیت ادری بما فی البیت»، یعنی «اهل خانه به آنچه در خانه میگذرد آگاهترند»، میتوان گفت نزدیکان و خاندان پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله، به جزئیات زندگی ایشان دسترسی بیشتری داشتهاند و نقل آنان از این جهت اهمیت ویژهای دارد. (۸)
از این منظر، یکی از احتمالات مطرحشده این است که بخشی از اختلافات موجود در منابع، ناشی از آن باشد که برخی گزارشگران به اطلاعاتی که در خاندان پیامبر(ص) منتقل شده بود، دسترسی نداشتهاند.
جمعبندی
اختلاف درباره روز ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله را نمیتوان لزوماً نشانه پوشیده بودن این واقعه یا بیتوجهی مسلمانان به ولادت آن حضرت دانست. این اختلاف را باید با توجه به شرایط تاریخی و فرهنگی جامعه عرب در زمان تولد پیامبر(ص) بررسی کرد؛ جامعهای که در آن انتقال شفاهی اطلاعات و اتکا به حافظه تاریخی، نقش بسیار مهمی در ثبت وقایع داشت.
به همین دلیل، اصل ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله در ماه ربیعالاول و سال عامالفیل مورد اتفاق است، اما درباره روز دقیق آن گزارشهای متفاوتی وجود دارد.
دوازدهم ربیعالاول بر اساس برخی گزارشهای تاریخی، از جمله نقل ابن اسحاق، شهرت یافته و در میان اهلسنت جایگاه ویژهای پیدا کرده است. در منابع شیعه نیز این تاریخ، از جمله در روایت شیخ کلینی، دیده میشود.
در مقابل، هفدهم ربیعالاول در میان شیعیان شهرت یافته و گزارش منسوب به امام هادی علیهالسلام از مهمترین مستندات این دیدگاه به شمار میرود.
بنابراین، تفاوت در تعیین روز ولادت پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله، با توجه به وضعیت ثبت و انتقال اطلاعات در آن عصر، امری قابل توضیح و طبیعی است و اصل این اختلاف، به معنای اختلاف درباره اصل ولادت آن حضرت نیست.
منبع برای مطالعه بیشتر
کتاب «فروغ ابدیت» نوشته آیتالله جعفر سبحانی.
پینوشتها:
۱. ابن هشام حمیری معافری، *السیره النبویه*، دارالمعرفه، بیروت، بیتا، ج ۱، ص ۱۵۸؛ طبری، محمد بن جریر، *تاریخ الأمم و الملوک*، دارالتراث، بیروت، چاپ دوم، ۱۳۸۷ ق، ج ۲، ص ۱۵۶.
۲. کلینی، محمد بن یعقوب، *الکافی*، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، آخوندی، محمد، دارالکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۱، ص ۴۳۹.
۳. مسعودی، علی بن حسین، *إثبات الوصیه للإمام علی بن أبی طالب*، انتشارات انصاریان، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۶ ق، ص ۱۱۴.
۴. طبرسی، فضل بن حسن، *اعلام الوری بأعلام الهدی*، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ ق، ج ۱، ص ۴۲؛ قطبالدین راوندی، سعید بن عبدالله، *الخرائج و الجرائح*، مؤسسه امام مهدی عجلالله تعالی فرجه، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق، ج ۲، ص ۷۶۰؛ علامه مجلسی، *جلاء العیون*، انتشارات سرور، قم، چاپ نهم، ۱۳۸۲ ش، ص ۶۴.
۵. طوسی، محمد بن الحسن، *مصباح المتهجد و سلاح المتعبد*، بیروت، مؤسسه فقهالشیعه، چاپ اول، ۱۴۱۱ ق، ج ۲، ص ۸۲۰.
۶. مفید، محمد بن محمد، *المقنعه*، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق، ص ۴۵۶.
۷. ابن طاووس، علی بن موسی، *إقبال الأعمال* (ط ـ القدیمه)، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ دوم، ۱۴۰۹ ق، ج ۲، ص ۶۰۳.
۸. ضربالمثل عربی مشهور برای این عبارت «اهلالبیت أدری بما فی البیت» است.
