به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیا نوجوان شما هم گاهی زندگی را در تفریح، هیجان و خوشگذرانی خلاصه میکند؟ پیش از آنکه چنین رفتاری را نشانه بیمسئولیتی بدانید، بهتر است نگاهی به تغییرات مغزی و تحولات عاطفی این دوره بیندازید.
تمایل روزافزون نوجوانان به لذتجویی، تصمیمهای لحظهای و ترجیح خوشیهای فوری بر مسئولیتهای خانوادگی و تحصیلی، یکی از دغدغههای جدی بسیاری از والدین در دنیای امروز است. برخی پدر و مادرها این رفتارها را به تنبلی، بیتعهدی یا حتی بیاحترامی نسبت میدهند؛ اما از نگاه روانشناسی رشد، نوجوانی دورهای سرشار از تغییرات زیستی، روانی و عاطفی است و در این مرحله، میل به تجربه هیجان و دریافت پاداشهای فوری افزایش چشمگیری پیدا میکند.
شناخت این واقعیت که رفتارهای لذتجویانه نوجوان همیشه ناشی از ضعف اخلاقی یا بیمسئولیتی نیست و بخشی از آن میتواند با فرآیندهای رشدی و عصبشناختی این دوره ارتباط داشته باشد، نخستین قدم برای برخوردی منطقی و سازنده با این مسئله است.
از سوی دیگر، نوع فرزندپروری و شیوه رفتار والدین نیز تأثیر زیادی بر کنترل یا تشدید این گرایشها دارد. اگر والدین برای مقابله با رفتارهای نوجوان تنها به سختگیری، برخوردهای تند و سرکوب متوسل شوند، نهتنها مشکل برطرف نخواهد شد، بلکه ممکن است فاصله میان والدین و فرزند بیشتر شده و تعارضهای خانوادگی شدت بگیرد.
بنابراین، نخستین وظیفه شما بهعنوان والد این است که دلایل و ریشههای تمایل شدید نوجوان به هیجان و خوشگذرانی را بشناسید تا بتوانید به جای واکنشهای عجولانه، رفتاری آگاهانه و مؤثر در پیش بگیرید.
وقتی هیجان از عقل جلو میزند
بر اساس پژوهشهای لارنس اشتاینبرگ، از روانشناسان برجسته حوزه نوجوانی، در دوران بلوغ سیستم پاداش مغز یا دستگاه لیمبیک فعالیت بیشتری پیدا میکند و میزان ترشح دوپامین افزایش مییابد. در مقابل، قشر پیشپیشانی مغز که در کنترل رفتار، تصمیمگیری و قضاوت منطقی نقش دارد، تا اوایل ۲۵ سالگی همچنان در مسیر تکامل قرار دارد.
همین ناهماهنگی میان رشد سیستم هیجانی و بخش کنترلکننده مغز میتواند سبب شود نوجوان نسبت به هیجان و لذتهای فوری کشش بیشتری پیدا کند و گاهی خواستههای آنی خود را بر پیامدهای بلندمدت ترجیح دهد.
فرار از فشار هویتیابی
بر اساس نظریه رشد روانی ـ اجتماعی اریک اریکسون، نوجوان در مرحلهای قرار دارد که با عنوان «بحران هویت در برابر سردرگمی» شناخته میشود. او در این دوره تلاش میکند جایگاه خود، هویت شخصی و مسیر آیندهاش را پیدا کند.
این فرآیند میتواند با اضطراب، فشار روانی و سردرگمی همراه باشد و نوجوان برای رهایی موقت از این فشارها، ممکن است به رفتارهای لذتجویانه روی بیاورد و از آنها به عنوان راهی برای کاهش استرس استفاده کند.
در نتیجه، افراط در خوشگذرانی دوران نوجوانی را میتوان حاصل کشمکش میان هیجانهای قدرتمند و منطقی دانست که هنوز به طور کامل رشد نکرده است؛ روندی که نوع تربیت والدین میتواند آن را به سمت رفتارهای ناسالم یا در مقابل، مسئولیتپذیری و رشد هدایت کند.
تأثیر دوستان و همسالان
مطابق تحقیقات جوزف آلن، استاد روانشناسی دانشگاه ویرجینیا و از صاحبنظران حوزه روابط همسالان، نیاز نوجوان به پذیرفته شدن از سوی گروه دوستان در این دوره به اوج میرسد.
نوجوان برای اینکه جایگاه خود را در میان همسالان حفظ کند یا مورد پذیرش آنها قرار گیرد، ممکن است در فعالیتهای لذتبخش و تفریحات گروهی همراه دیگران شود. بنابراین، خوشگذرانی گاهی برای نوجوان تنها یک سرگرمی نیست، بلکه میتواند ابزاری برای جلب توجه، دریافت تأیید و احساس تعلق به گروه باشد.
نقش سبک فرزندپروری نامتعادل
شیوه برخورد والدین میتواند در کاهش یا افزایش رفتارهای لذتجویانه نوجوان نقش مهمی داشته باشد. دو سبک تربیتی نامتعادل در این زمینه اهمیت بیشتری دارند:
سبک سهلگیرانه؛ محبت زیاد، قانون کم
در خانوادههایی که مرزها و قوانین مشخصی وجود ندارد، نوجوان ممکن است بدون آنکه فرصت کافی برای یادگیری خودکنترلی پیدا کند، به رفتارهای تکانشی گرایش پیدا کند. چنین نوجوانی ممکن است یاد نگیرد که برای رسیدن به اهداف مهم و بلندمدت، بعضی لذتهای کوتاهمدت را به تعویق بیندازد.
سبک مستبدانه؛ قانون زیاد، محبت کم
کنترل شدید، سختگیری مفرط و نبود صمیمیت عاطفی میتواند در نوجوان احساس خفگی و فشار ایجاد کند. در چنین شرایطی، ممکن است نوجوان به محض پیدا کردن فرصتی برای دور شدن از نظارت والدین، به شکل واکنشی و افراطی به سمت تفریح و خوشگذرانی کشیده شود.
راهکارهای تربیتی و کاربردی برای خانوادهها
کنترلگری را با هدایتگری جایگزین کنید
به جای آنکه برای نوجوان ممنوعیتهای مطلق و پیدرپی ایجاد کنید، از الگوی فرزندپروری مقتدرانه استفاده کنید؛ یعنی در کنار صمیمیت و ارتباط عاطفی، قوانین روشن، مشخص و قاطع نیز وجود داشته باشد.
مدیریت لذت و آموزش لذتهای دیررس
به نوجوان آموزش دهید که بسیاری از لذتهای عمیق و ماندگار، نتیجه تلاش و صبر هستند. فعالیتهایی مانند ورزشهای گروهی، هنر یا یادگیری مهارتهای تازه را در برنامه او قرار دهید؛ فعالیتهایی که هم هیجان و جذابیت داشته باشند و هم در نهایت احساس موفقیت و دستاورد ایجاد کنند.
تأمین نیاز عاطفی و گفتوگوی بدون قضاوت
هر روز زمانی مشخص را به شنیدن صحبتهای نوجوان اختصاص دهید؛ زمانی که در آن خبری از نصیحت، سرزنش یا قضاوت نباشد. وقتی نوجوان احساس کند در محیط خانه دیده، شنیده و درک میشود، نیاز او برای جلب توجه و تأیید در خارج از خانه کاهش پیدا میکند.
واگذاری مسئولیت واقعی و پذیرش پیامدهای طبیعی
بخشی از کارهای خانه یا مدیریت قسمتی از هزینههای شخصی را به نوجوان بسپارید. اجازه دهید نتیجه برخی انتخابهای خودش را نیز تجربه کند؛ برای مثال، اگر پول توجیبی خود را زودتر از موعد تمام کرد، با پیامد طبیعی این تصمیم یعنی نداشتن پول تا پایان ماه مواجه شود.
تفریح مشترک خانوادگی را جدی بگیرید
قرار نیست خوشگذرانی از زندگی نوجوان حذف شود؛ بلکه باید مسیر درست و سالمی برای آن ایجاد کرد. تفریح را نفی نکنید، بلکه آن را هدایت و مدیریت کنید. برنامههای تفریحی خانوادگی متناسب با علاقه و روحیه نوجوان ترتیب دهید تا او بداند لذت بردن از زندگی، در صورت قرار گرفتن در مسیر درست، بخشی طبیعی از یک زندگی سالم است.
منبع:تبیان
