وقتی تابلویی میخریم، انتظار نداریم با تعطیلی گالری فروشنده، خود تابلو هم از دسترس خارج شود. اما درباره آثار هنری دیجیتال، رابطه میان خریدار، فروشنده و محل نگهداری اثر همیشه به این روشنی نیست. ممکن است تصویر یک اثر را در حساب کاربری خود ببینیم، بدون اینکه نسخه اصلی آن را نزد خود نگه داشته باشیم.
این تفاوت درباره NFT ها اهمیت زیادی دارد. NFT یا توکن غیرقابلتعویض، دارایی دیجیتال متمایزی است که مالکیت آن روی بلاک چین ثبت میشود. بااینحال، فایل تصویر یا ویدیوی مرتبط با توکن ممکن است جای دیگری قرار داشته باشد. بنابراین، ثبت مالکیت توکن لزوماً دسترسی همیشگی به فایل اثر را تضمین نمیکند.
تعطیلی نیفتی گیتوی بار دیگر این مسئله را مطرح کرده است: وقتی یک بازار فعالیتش را متوقف میکند، مسئولیت نگهداری آثار بر عهده چه کسی خواهد بود؟ در ادامه، با نگاهی به گزارش کریپتواسلیت (CryptoSlate)، تفاوت میان داشتن یک NFT و حفظ فایل آن را بررسی میکنیم.
از حراجهای میلیونی تا تعطیلی نیفتی گیتوی
در سال ۲۰۲۱، حراجی کریستیز (Christie’s) اثر هنری بیپل (Beeble) را حدود ۶۹٫۳۵ میلیون دلار فروخت. همان سال، ساتبیز (Sotheby’s) هم بستهای شامل ۱۰۱ میمون از مجموعه میمونهای کسل (Bored Ape Yacht Club) و شش توکن جانبی را با مبلغ حدود ۲۴٫۴ میلیون دلار به فروش رساند. این معاملات، نمونههایی از مبالغ بزرگی بودند که در دوران رونق NFT ها وارد بازار هنر دیجیتال شدند.
حدود پنج سال بعد، یکی از بازارهای شناختهشده این حوزه به پایان فعالیتش رسید. صرافی ارز دیجیتال جمینای (Gemini)، مالک نیفتی گیتوی (Nifty Gateway)، در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۶ تصمیم به تعطیلی این پلتفرم را اعلام کرد. به گفته شرکت، هدف از این تصمیم، تمرکز بیشتر بر توسعه اپلیکیشن جامع مالی بود. فعالیت نیفتی گیتوی نیز پس از تمدید مهلت اولیه، در ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ رسماً پایان یافت.
البته تعطیلی یک بازار را نباید با نابودی فایل آثار یکی دانست. وبسایت نیفتی گیتوی میگوید همکاری با کاربرانی که هنوز داراییهایشان را منتقل نکردهاند، ادامه دارد. همچنین اطلاعیههای شرکت، بهخودیخود ثابت نمیکنند که فایل اثر مشخصی از بین رفته است. مسئله اصلی این است که پس از تعطیلی بازار، چه سازوکاری برای حفظ دسترسی به آثار باقی میماند.
چرا مالکیت NFT با نگهداری فایل آن فرق دارد؟
بسیاری از NFT های شبکه اتریوم از استاندارد ERC-۷۲۱ استفاده میکنند؛ مجموعهای از قواعد فنی برای ثبت مالکیت توکن و مدیریت انتقال آن. این استاندارد مشخص میکند توکن متعلق به کدام آدرس است، اما بهخودیخود تضمینی برای نگهداری همیشگی تصویر یا ویدیوی مرتبط با آن ارائه نمیدهد.
در یک ساختار رایج، توکن به پروندهای توصیفی به نام متادیتا (Metadata) مرتبط است. این پرونده اطلاعاتی مانند نام اثر، توضیحات و نشانی فایل تصویر را در خود دارد. کیف پول یا بازار این اطلاعات را میخواند و تصویر را از محل ذخیره آن دریافت میکند. در نتیجه، چیزی که در کیف پول میبینید، لزوماً داخل خود بلاک چین ذخیره نشده است.
نگهداری دادههای حجیم خارج از بلاک چین میتواند هزینهها را کاهش دهد. بااینحال، همه NFT ها ساختار یکسانی ندارند. امکان نگهداری متادیتا و حتی دادههای اثر روی بلاک چین نیز وجود دارد. بنابراین، برای ارزیابی ماندگاری یک NFT باید مشخص شود کدام بخشهای آن روی زنجیره قرار دارند و کدام بخشها به خدمات بیرونی وابستهاند.
انتقال NFT به کیف پول شخصی هم این تفاوت را از بین نمیبرد. این انتقال، مالکیت توکن را به آدرس شما منتقل میکند؛ اما بهتنهایی نسخه پشتیبان مستقلی از فایل و متادیتای آن نمیسازد. به زبان ساده، داشتن توکن و نگهداری فایل اثر، دو مسئولیت جداگانهاند.
نیفتی گیتوی برای حفظ فایلها چه برنامهای داشت؟
نیفتی گیتوی پیشتر اعلام کرده بود که قصد دارد متادیتا و میزبانی فایلهای رسانهای را به آرویو (Arweave) منتقل کند. در همان اطلاعیه توضیح داده شد که بخشی از NFTهای ساختهشده در سال ۲۰۲۱ یا قبل از آن، متادیتایی دارند که با پیوندهای ثابت به سرورهای نیفتی گیتوی متصل است. شرکت برای این گروه، وعده ادامه میزبانی بدون محدودیت زمانی داد.
اطلاعیه فعلی وبسایت نیز از برنامه حفظ متادیتا و تصاویر روی سرورهای خود نیفتی گیتوی سخن میگوید. بنابراین، اعلام برنامه انتقال به آرویو را نمیتوان تأیید انجام کامل این مهاجرت دانست. نکته مهم این است که ثابتبودن یک پیوند، بهتنهایی ماندگاری فایل مقصد را تضمین نمیکند؛ فایل همچنان به میزبانی نیاز دارد که آن را حفظ و ارائه کند.
آرویو هم باید با همین نگاه بررسی شود. این شبکه برای ذخیرهسازی دائمی طراحی شده و بخشی از هزینه پرداختشده هنگام بارگذاری داده را برای تأمین هزینههای آینده کنار میگذارد. بااینحال، دوام این مدل به ادامه فعالیت شبکه و سازوکار اقتصادی آن وابسته است. «طراحیشده برای نگهداری دائمی» را نباید با تضمین بیقیدوشرط بقای فایل در هر شرایطی یکسان دانست.
آیا IPFS مشکل نگهداری فایلها را حل میکند؟
سیستم فایل بینسیارهای (IPFS) راهی برای کاهش وابستگی به سرور یک شرکت ارائه میدهد. این سیستم برای شناسایی دادهها از شناسهای به نام CID استفاده میکند که بر اساس محتوا ساخته میشود. به زبان ساده، فایل با محتوایش شناسایی میشود، نه فقط با نشانی وبسایت میزبان. به همین دلیل، رایانههای مختلف میتوانند نسخه یکسان و قابلبررسی از آن را ارائه کنند.
اما قرارگرفتن فایل در IPFS به این معنا نیست که دیگران موظفاند آن را برای همیشه نگه دارند. رایانههای شبکه ممکن است دادههای موجود در حافظه موقت (Cache) را برای آزادکردن فضا حذف کنند. فرایندی به نام پین کردن (Pinning) مشخص میکند که دادههای انتخابشده نباید در این پاکسازی خودکار کنار گذاشته شوند. بااینحال، پینکردن مانع خرابی دستگاه، حذف عمدی فایل یا توقف فعالیت میزبان نیست.
نگهداری این نسخهها میتواند بر عهده خریدار، هنرمند، اعضای یک پروژه یا ارائهدهنده خدمات میزبانی باشد. بنابراین، هر خریدار الزاماً به سرور اختصاصی یا اشتراک ماهانه نیاز ندارد. آنچه اهمیت دارد، وجود نسخههای سالم و در دسترس و مشخصبودن مسئول نگهداری آنهاست.
از سوی دیگر، نمایشدادهنشدن تصویر همیشه نشانه نابودی فایل نیست. مرورگرها ممکن است برای دریافت دادههای IPFS از درگاههای وب استفاده کنند. اگر یک درگاه از کار بیفتد، شاید بتوان همان فایل را از مسیر دیگری دریافت کرد؛ البته به شرطی که نسخهای از آن همچنان در دسترس باشد. اگر هیچکس داده را نگه نداشته باشد، تغییر درگاه آن را بازنمیگرداند.
هزینههای نگهداری اثر؛ معضلی که موزهها سالها پیش پیشبینی کردند
در اواخر سال ۲۰۲۱ و همزمان با رکوردهای میلیونی حراجیها، مدیران حفاظت دیجیتال در موزههایی نظیر موزه هنر لسآنجلس (LACMA) روی پایداری نرمافزاری و ذخیرهسازی این آثار در بازههای ۱۰ تا ۳۰ ساله تمرکز کرده بودند. تاریخ هنر پر از آثاری است که به دلیل از کار افتادن فناوریهای زیربنایی، در معرض خطر فراموشی قرار گرفتند.
برای نمونه، پروژه مرمت اثر هنری تیجی فوروهاشی در موزه موما (MoMA) در سال ۲۰۱۶ نیازمند بازسازی کامل کدهای تحت سیستمعامل داس (MS-DOS) و دیسکهای لیزری قدیمی بود. حفظ آثار اینستالیشن فراتر از نگهداری فیزیکی قطعات کهنه در انبار است؛ بلکه باید بستر اجرای آنها را زنده نگه داشت. این چالش در هنر NFT نیز صدق میکند، بهویژه در آثاری که ماهیت تعاملی دارند یا کدهای نرمافزاری زنده را اجرا میکنند.
این چالش، بحثهای داغ و کنایهآمیز گذشته درباره «اسکرینشات گرفتن از NFTها» را به نقطهای طنزآمیز میرساند. توکن هرگز مانع کپی کردن تصویر نشد، اما امروزه مشخص شده که وجود نسخههای کپی متعدد و وفادار، ابزاری نجاتبخش برای جلوگیری از نابودی کامل اثر است. شاید فردی که فایل تصویری اثر شما را دانلود و ذخیره کرده، مالکیتی روی توکن نداشته باشد، اما چه بسا در آینده با نگهداشتن تنها نسخه بازمانده، نجاتدهنده دارایی شما باشد.
چه آیندهای در انتظار داراییهای NFT شماست؟
فروش مجموعههای دیجیتال درآمد هنگفتی در لحظه ایجاد میکرد، در حالی که مراقبت از اثر در درازمدت هزینهبر و نیازمند مسئولیتپذیری مداوم است. پایان کار نیفتی گیتوی هشداری آشکار برای جامعه ارز دیجیتال به شمار میرود: مالکیت صرفِ یک هش روی بلاک چین، تضمینی برای نمایش همیشگی فایل آن نیست.
برای مصون ماندن از آسیبهای ناشی از تعطیلی بازارها، رویکردهای عملی زیر ضروری هستند:
- بررسی ساختار قرارداد هوشمند و مکان ذخیرهسازی متادیتا (ترجیح پروژههای آنچین یا شبکههای ذخیرهسازی دائمی نظیر آرویو نسبت به سرورهای متمرکز).
- دانلود نسخههای باکیفیت و متادیتای مربوط به آثار و ذخیره آنها در درایوهای سختافزاری امن شخصی.
- پین کردن دستی فایلهای آثار باارزش در شبکه IPFS یا استفاده از سرویسهای بلندمدت معتبر میزبانی داده.
مالکیت واقعی تنها به معنای کلیک کردن روی دکمه خرید و نگاه کردن به نمودارهای قیمت نیست؛ نگهداری هنر نیازمند نظارت، صرف هزینه و مراقبت فنی پیوسته است تا در گذر دههها از بین نرود.
جمعبندی
تعطیلی نیفتی گیتوی نشان داد که داشتن NFT، به معنای نگهداری همیشگی فایل آن نیست. ممکن است مالک توکن بمانید، اما دسترسی به تصویر یا ویدیوی آن را از دست بدهید. برای کاهش این خطر، باید بدانید فایل کجا ذخیره شده و نسخه پشتیبان داشته باشید. خرید اثر دیجیتال پایان ماجرا نیست؛ نگهداری فایل آن هم به توجه نیاز دارد.
