به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مسجد جامع «قیروان» در مرکز شهر «قیروان» در تونس، مجموعهای سنگی و وسیع است که در آن حیاطی فراخ و شبستانی عمیق و ستوندار، یکی از فضاهای شاخص اسلامی در شمال آفریقا را پدید آوردهاند.
بنابر روایت شبستان، این مسجد که در سال ۶۷۰ میلادی همزمان با تاسیس شهر توسط سردار عرب، عقبه بن نافع، بنا نهاده شد، بخش عمدهای از هیبت و شکوه کنونی خود را در قرن نهم و در دوران حکومت سلسله «اغلبیان» به دست آورد و الگویی ماندگار و سنگی برای معماری منطقه مغرب فراهم ساخت.
مسجدی با صحن مرکزی، برخاسته از قیروان صدر اسلام
مسجد جامع قیروان در بافت تاریخی شهر قیروان واقع شده است؛ شهری که به عنوان یکی از مراکز اولیه اسلامی در «افریقیه» (منطقهای که تقریبا با تونس امروزی منطبق است) بنیان نهاده شد.
نخستین مسجد در این مکان حدود سال ۶۷۰ میلادی پیریزی شد؛ زمانی که «عقبه بن نافع» این سکونتگاه را تhسیس کرد و عبادتگاهی ساخت که کانون حیات مذهبی و سیاسی شهر نوپا گردید. این بنا از همان آغاز به عنوان مسجد جامع عمل میکرد و جامعه شهری را برای ادای نماز جمعه گرد هم میآورد.
در طول قرنهای بعد، حاکمان و سلسلههای گوناگون همگام با رشد قیروان و تغییر نیازهای منطقه، به بازسازی و توسعه مسجد پرداختند. در بازسازی اساسی در سال ۷۰۳ میلادی به دستور «حسان بن نعمان»، ظاهر مسجد تبدیل به یک نمای سنگی-آجری شد که شکلی استوارتر به این مجموعه بخشید.
با این حال، تعیینکنندهترین تحول در سال ۸۳۶ میلادی رخ داد؛ زمانی که «زیادهالله اول»، امیر اغلبی، دستور بازسازی جامعی را صادر کرد که طرح کلی مسجد و بسیاری از ویژگیهای امروزی آن را تثبیت نمود.
مسجد جامع قیروان در بافت تاریخی شهر قیروان قرار دارد و دسترسی به آن از طریق مسیرهای زمینی از شهرهای ساحلی نظیر شهر «تونس»،پایتخت کشور تونس و شهر «سوسه» امکانپذیر است.
این مجموعه در زمینی هموار و در محدوده دیوارهای شهر قدیمی واقع شده است؛ تردد میان صحن و شبستان یا همان تالار نماز از طریق پلهها و گذرگاههایی در زیر طاقنماها صورت میگیرد.
سنگ، ستونها و وسعت صحن
این مجموعه در محوطهای مستطیلشکل و نامنظم با دیوارهای پیرامونی قرار گرفته و ابعاد آن در حدود ۱۲۵ در ۷۵ متر است. در داخل این محوطه، برجستهترین ویژگی بیرونی، صحن بزرگ سنگفرششدهای است که با رواقها احاطه شده و از یک سو به شبستان (تالار نماز) راه دارد.
در سنگفرش و دیوارهای پیرامونی از سنگهای تراشخورده (اشلار) و سنگهای لاشهای (قلوهسنگ) بومی با رنگ عسلی استفاده شده است که به کل مجموعه حالوهوایی گرم و شنی میبخشد و آن را بهخوبی با بافت شهری پیرامون هماهنگ میسازد.
در فضای داخلی، شبستان دارای طرحی ستوندار است و سقف عظیم آن بر ردیفی از ستونهای باستانی و سرستونهای کندهکاریشدهای استوار است که از بناهای پیشین رومی و بیزانسی منطقه به اینجا منتقل شدهاند.
ابعاد خود شبستان تقریبا ۱۳۵ در ۸۰ متر است و به راهروهای متعددی تقسیم میشود که به سمت دیوار قبله امتداد مییابند؛ جایی که محراب، جهت مکه را مشخص میکند. در سطح همکف، تضاد میان صحن باز و وسیع و انبوه ستونهای داخلی، حس آشکاری از گذار از فضای باز و بیرونی به ریتم ساختاری متراکمِ فضای داخلی ایجاد میکند.
طراحی دوره اغلبیان و تاثیر گستردهتر مسجد
شکل امروزی بنا عمدتا حاصل معماری دوره اغلبیان است؛ سلسلهای که در قرن نهم میلادی حکومت میکرد و در دوران آن، مسجد جامع قیروان به الگویی برای معماری مذهبیِ در منطقه مغرب تبدیل شد.
این بنا عناصر رومی، بیزانسی و بومی شمال آفریقا را در هم میآمیزد؛ بهطوریکه ستونهای بازاستفادهشده تکیهگاه طاقهای جدید هستند و طرح کلی بنا، تعادلی میان یک صحن وسیع و یک شبستان گسترده برقرار میکند. برای سازندگان در منطقه «افریقیه» (تونس امروزی) و نواحی همجوار، این مسجد سنگی به عنوان الگویی برای معماری مساجد جامع عمل کرد.
این مسجد فراتر از کارکرد معماری خود، برای مدتی طولانی به عنوان کانونی برای پژوهشهای دینی در «قیروان» عمل میکرد و در تثبیت جایگاه این شهر به عنوان یک قطب فکری و برجسته در شمال آفریقای دوران قرون وسطی نقش داشت.
تداوم حیات بنا در جریان چندین مرحله بازسازی، همراه با حفظ طرح کلی وسیع و عناصر ساختاری کلیدی آن، این مسجد را به بنایی ماندگار از معماری صدر اسلام در جهان اسلام بدل کرده است.
