شرق: چندسالی است که پایان شهریورماه هر سال با چالش بر سر دارو، درمان و واکسن گره خورده است. واکسن آنفلوانزا به نشانهای از وضعیت زنجیره تأمین دارو تبدیل شده و هر سال، مناقشه جدی بر سر واردات آن مطرح میشود. یک سال بحث بر سر تعداد دوزهای وارداتی است، سال بعد تخصیص ارز، سال دیگر تحریم و انتقال پول و حالا تأخیر تولیدکنندگان خارجی و توقف تولید داخلی. در فاصله سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۵، اعداد اعلامشده برای واردات بارها تغییر کردهاند؛ از یک میلیون و ۸۶۰ هزار دوز در سال ۱۳۹۸ تا وعده واردات ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز در سال ۱۳۹۹ و برنامه پنج میلیون دوزی در سال ۱۴۰۴. اما مسئلهای که در این سالها ثابت مانده، فاصله میان برنامه اعلامشده و واکسنی است که باید در زمان مناسب به دست مردم برسد.
اکنون در شهریور ۱۴۰۵، در حالی که هنوز واکسن در شبکه داروخانهای توزیع نشده، سازمان غذا و دارو از تأمین محمولههایی از چین، روسیه و برخی کشورهای اروپایی خبر میدهد و همزمان میگوید قیمت محمولههای جدید از سالهای قبل بالاتر خواهد بود. در مقابل، داروخانهداران میگویند هیچ خبری از توزیع واکسن نیست و پیشبینی میشود قیمت سال جاری حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان باشد. آن هم در حالی که روزهای طلایی تزریق واکسن، بهویژه برای گروههای حساس، هر روز دیرتر از قبل میشود.
محمولههای نامعلوم واکسن
واکسن آنفلوانزا در ایران معمولا از شهریور دوباره خبرساز میشود؛ درست در زمانی که قرار است برای فصل پاییز آماده شود. اما مرور خبرهای هفت سال گذشته نشان میدهد داستان واکسن هر سال پیش از آنکه به فصل بیماری برسد، درگیر مسئله دیگری شده است: یک سال کمبود جهانی، یک سال انتقال پول، یک سال تحریم، یک سال اختلاف میان واکسن داخلی و خارجی و حالا توقف تولید داخل و جستوجو برای پیداکردن واکسن از بازارهای جدید. آنچه در این سالها تغییر کرده فقط تعداد دوزهای وارداتی نیست، قیمت هم مسیر دیگری را طی کرده است. در سال ۱۳۹۹، وقتی هنوز ارز ترجیحی مبنای واردات بود، قیمت واکسن در داروخانه خصوصی حدود ۴۲ هزار تومان برآورد میشد. در سال ۱۴۰۲، واکسن خارجی هلندی ۲۹۶ هزار تومان قیمت داشت.
دو سال بعد، همین واکسن وارداتی چهارظرفیتی با قیمت ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان به داروخانه رسید. حالا در سال ۱۴۰۵ هنوز قیمت نهایی محموله جدید اعلام نشده، اما سازمان غذا و دارو میگوید قیمت ارزی و ریالی واکسنهای جدید بالاتر از سالهای قبل خواهد بود. در سال ۱۳۹۸، مسئله واکسن آنفلوانزا هنوز بیشتر مسئله تأمین بود تا قیمت. در همان زمان، کیانوش جهانپور، سخنگوی وقت سازمان غذا و دارو اعلام کرده بود واردات واکسن نسبت به سال قبل ۳۰ درصد افزایش یافته است.
طبق آماری که او ارائه کرد، در سال ۱۳۹۷ حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار دوز واکسن وارد کشور شده بود که ۴۰۰ هزار دوز آن تا پایان زمستان امحا شده بود. در سال ۱۳۹۸ واردات به یک میلیون و ۸۶۰ هزار دوز رسید و به گفته جهانپور، واکسن دو هفته زودتر از سال قبل وارد بازار شد. این اعداد یک نکته مهم داشت: تمام افراد قرار نبود واکسن بزنند.
مسئولان وزارت بهداشت تأکید میکردند واکسن باید برای گروههای در معرض خطر و افرادی که نیاز بیشتری دارند در دسترس باشد. بنابراین عدد واردات بهخودیخود به معنای کمبود یا وفور واکسن نبود؛ مسئله، تناسب میان عرضه و جمعیت هدف بود. اما سال بعد، شرایط کاملا تغییر کرد؛ سالی که قرار بود ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز وارد شود. همزمانی کرونا و آنفلوانزا باعث شد واکسن آنفلوانزا در سال ۱۳۹۹ به یکی از بحثهای جدی حوزه سلامت تبدیل شود. نگرانی از همزمانی دو بیماری، تقاضا برای واکسن را بالا برد و مسئولان از افزایش چشمگیر واردات خبر دادند.
علیرضا رئیسی که همان زمان هم معاون بهداشت وزارتخانه بود، اعلام امیدواری کرد تا پایان شهریور یا هفته اول مهر برسد. او محدودیت تولید جهانی را یکی از مشکلات اصلی دانست؛ در آن مقطع کشورهای مختلف همزمان به دنبال خرید واکسن بودند. حتی صحبت از واردات ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز شد؛ عددی چند برابر واردات سال قبل. حیدر محمدی، مدیرکل وقت امور دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو نیز از خرید حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز از برندهای معروف هلندی و فرانسوی خبر داده بود.
اما فاصله میان وعده و واقعیت خیلی زود خودش را نشان داد. در نهایت حدود ۲.۵ میلیون دوز وارد شبکه بهداشت و حدود ۶۰۰ هزار دوز نیز برای داروخانهها در نظر گرفته شد. کیانوش جهانپور بعدتر گفت سفارشهای دیگر ایران چند بار به دلیل مشکلات تبادلات بانکی ناشی از تحریمها با بنبست مواجه شده است. گزارشهای آن زمان نیز از انتقال پول از مسیر کشورهای ثالث و مشکلات ناشی از تحریم حکایت داشتند. علی فاطمی، نایبرئیس وقت انجمن داروسازان ایران نیز نسبت به کمبود واکسن هشدار داده بود.
مسئله فقط این نبود که واکسن وارد شود؛ مسئله این بود که چه مقدار از آن به داروخانهها برسد. سال ۱۳۹۹ نخستین نشانه جدی یک الگوی تکرارشونده را نشان داد: اعلام یک عدد بزرگ برای تأمین، بعد برخورد با موانع ارزی و بانکی و در نهایت کاهش محسوس واکسنی که واقعا وارد شبکه توزیع میشود. یک سال بعد، واردات واکسن خارجی همچنان ادامه داشت. حیدر محمدی از برنامه تأمین حدود ۲.۵ میلیون دوز سخن گفت و هلند و فرانسه همچنان از منابع اصلی واکسن خارجی بودند. اما در بازار، مسئله اصلی به دسترسی تبدیل شده بود.
انجمن داروسازان از نبود محموله جدید در داروخانهها خبر و نسبت به از دست رفتن بازه زمانی مناسب تزریق هشدار میداد. این همان نقطهای بود که مسئله «زمان» به اندازه «تعداد» اولویت پیدا کرد. واکسن آنفلوانزا کالایی نیست که بتوان ورود آن را تا هر زمان از فصل پاییز به تأخیر انداخت و بعد همان اثر را انتظار داشت. به همین دلیل، هر تأخیر در واردات و توزیع، عملا بخشی از فصل مناسب واکسیناسیون را از بین میبرد.
عمر کوتاه واکسن داخلی
در سال ۱۴۰۱، یک تغییر مهم در سیاست تأمین اتفاق افتاد: واکسن ایرانی قرار بود بخشی از نیاز بازار را پوشش دهد. بهرام دارایی، رئیس وقت سازمان غذا و دارو اعلام کرد برای آن سال تأمین ۲.۵ میلیون دوز پیشبینی شده که حدود یک میلیون دوز آن از تولید داخل و مابقی از واردات تأمین خواهد شد. این تصمیم فقط یک برنامه اقتصادی یا صنعتی نبود. بعد از چندسالی که تأمین واکسن خارجی به تحریم، انتقال پول و مشکلات تجارت بینالمللی گره خورده بود، تولید داخل میتوانست بخشی از این وابستگی را کاهش دهد. اما تولید واکسن یک طرف ماجرا بود و استقبال بازار طرف دیگر. موضوعی که در نهایت به یکی از عوامل توقف تولید داخلی در سال جاری تبدیل شد. سال ۱۴۰۲ شاید آخرین سالی بود که قیمت واکسن آنفلوانزا هنوز با ارقام زیر ۳۰۰ هزار تومان شناخته میشد.
محمد پیکانپور، مدیر کل امور دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، اعلام کرد مجموعا ۲.۵ میلیون دوز واکسن داخلی و وارداتی تأمین میشود. قیمت واکسن خارجی هلندی ۲۹۶ هزار تومان و واکسن ایرانی ۲۶۳ هزار تومان اعلام شد. واکسن تولید داخل نیز با قیمت ۱۸۰ هزار تومان به معاونت بهداشت تحویل میشد. در آن مقطع، هنوز فاصله قیمت واکسن داخلی و خارجی محدود بود. اما این وضعیت یک سال بعد تغییر کرد و گفته شد تعداد واکسن و تعداد متقاضیان به هم نمیرسند.
در همین راستا، سازمان غذا و دارو اعلام کرد حدود ۲.۱ میلیون دوز مجوز واردات گرفته و نزدیک به ۱.۸ میلیون دوز وارد کشور شده است. در مقابل، هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران، جمعیت افرادی را که بهطور معمول در گروههای نیازمند واکسن قرار میگیرند حدود سه تا چهار میلیون نفر برآورد کرد؛ شامل گروههایی مانند کادر درمان، سالمندان، کودکان کمسن، زنان باردار و افراد دارای بیماریهای زمینهای. همین اختلاف عددی، بحث کمبود را دوباره جدی کرد.
گزارشهایی از کمبود واکسن در داروخانهها منتشر و حتی مواردی از فروش واکسن خارج از شبکه رسمی با قیمتهای بالاتر گزارش شد. به این ترتیب، واکسن آنفلوانزا آرامآرام از یک کالای بهداشتی معمولی به کالایی تبدیل شد که دسترسی به آن برای مصرفکننده، علاوه بر زمان، به قیمت و محل عرضه هم وابسته بود.
آغاز دوران جهش قیمت واکسن آنفلوانزا
اگر قرار باشد یک نقطه را برای تغییر اقتصادی بازار واکسن آنفلوانزا مشخص کنیم، سال ۱۴۰۴ مهمترین گزینه است. در سالهای قبل، واردات واکسن خارجی با سازوکارهای ارزی حمایتی انجام میشد. در سال ۱۴۰۴، واکسن وارداتی با ارز بازار وارد شد و اثر این تغییر مستقیم روی قیمت مصرفکننده نشست. قیمت واکسن چهارظرفیتی وارداتی در داروخانه حدود ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شد؛ عددی که در مقایسه با ۲۹۶ هزار تومان سال ۱۴۰۲، بیش از سه برابر بود. هادی احمدی نیز افزایش قیمت را به واردات با ارز آزاد نسبت داد. در همان سال، مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، از سیاست واردات پنج میلیون دوز سخن گفت.
تا اوایل مهر، حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار دوز وارد شده بود و سازمان انتظار داشت دو میلیون دوز دیگر نیز وارد کشور شود. از مجموع واکسنهای واردشده، حدود یک میلیون دوز برای شبکه بهداشت و گروههای پرخطر و حدود دو تا ۲.۵ میلیون دوز برای داروخانهها پیشبینی شده بود. اما افزایش قیمت، پایان ماجرا نبود. در شهریور همان سال، هادی احمدی از احتمال افزایش حدود ۱۲۰ هزار تومانی قیمت محموله بعدی خبر داد. اگر این برآورد محقق میشد، قیمت واکسن وارداتی به بیش از یک میلیون و ۴۰ هزار تومان میرسید. در برخی گزارشها، قیمت واکسن در مطبها حتی به حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون تومان رسید و انجمن داروسازان درباره نشت واکسن از شبکه داروخانهای به مطبها نیز هشدار داد. این اتفاق، یک تفاوت مهم ایجاد کرد: در سالهای قبل، مشکل عمدتا پیداکردن واکسن بود، اما از آن زمان به بعد، حالا پول خرید واکسن هم به آن اضافه شده بود.
پایان شهریور و واکسنی که هنوز نیامده است
امسال اما داستان از نقطه دیگری شروع شد. اکبر عبداللهیاصل، مدیر کل داروی سازمان غذا و دارو، در شهریور ۱۴۰۵ گفت سفارشگذاری و قرارداد تأمین واکسن برای معاونتهای بهداشتی و داروخانهها ماهها قبل انجام شده بود، اما تولیدکنندگان اصلی، از جمله تولیدکنندگان واکسنهای Vaxigrip و Influvac، با تأخیر تولید و افزایش قیمت مواجه شدند. به گفته او، مشکلات تحریم، دشواری انتقال پول و حملونقل هم این وضعیت را برای ایران پیچیدهتر کرده است.
حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت هم در حساب ایکس خود نوشت: «امیدوارم از اینکه اینجا صادقانه مینویسم مورد دشنام قرار نگیرم. تقریبا تمام تلاش شرکتهای واردکننده واکسنهای اروپایی Vaxigrip و Influvac تاکنون به نتیجه قطعی نرسیده. شرایط جنگی دشوار است و با وجود سفارش در بهمن ۱۴۰۴، هنوز تأمین و انتقال قطعی نشده است. خواستم مردم در جریان باشند». در ضمیمه این توییت قید شده است قیمت این واکسنها، ۱۰میلیون و ۹۸۰هزار تومان است. دقیقا در همین امسال که کشور برای واردات با مشکل مواجه شده است، تولید داخلی هم متوقف شد تا ظرفیت واکسن آنفلوانزا در کشور و در آستانه افزایش ابتلا به این بیماری، به صفر برسد.
چین و روسیه؛ مسیر تازه تأمین
در چنین شرایطی، سازمان غذا و دارو سراغ مسیرهای دیگری رفته است. عبداللهیاصل گفته حدود یک میلیون دوز واکسن برای شبکه بهداشت از منابع مختلف، از جمله چین و روسیه، در حال تأمین است و پیشبینی میشود از اواخر شهریور و اوایل مهر در اختیار گروههای واجد شرایط قرار گیرد. برای داروخانهها نیز پیشنهادهایی از چین، روسیه و تعداد محدودی از کشورهای اروپایی دریافت شده، اما در زمان اعلام این خبر هنوز همه آنها قطعی نشده بودند. نکته مهم اینجاست که سازمان غذا و دارو صراحتا اعلام کرده قیمت ارزی و ریالی این محمولهها از سالهای گذشته بالاتر خواهد بود. بنابراین حتی پیش از آنکه واکسن جدید به داروخانه برسد، افزایش قیمت آن اعلام شده است. داستان قیمت شاید روشنترین تصویر از تغییر بازار واکسن باشد.
در سال ۱۳۹۹، علی فاطمی، نایبرئیس انجمن داروسازان، قیمت واکسن برای عرضه عمومی را حدود ۴۲ هزار تومان برآورد کرده و هشدار داده بود اگر واردات با ارز نیمایی انجام شود، قیمت میتواند به بیش از ۲۰۰ هزار تومان برسد. چهار سال بعد، قیمت واکسن خارجی به ۲۹۶ هزار تومان رسید. سال ۱۴۰۴، این رقم به ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان رسید. و حالا در سال ۱۴۰۵، هنوز قیمت رسمی محموله جدید اعلام نشده، اما سازمان غذا و دارو میگوید قیمت آن بالاتر خواهد بود.
یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان؛ تخمین سال جاری
اگر فقط به روند سال گذشته نگاه کنیم، عبور قیمت از یک میلیون تومان چندان دور از انتظار نیست. با این حال، در حال حاضر عدد رسمی برای قیمت مصرفکننده اعلام نشده و هر عددی بالاتر از ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان، تا زمان اعلام سازمان غذا و دارو، صرفا برآورد خواهد بود. دکتر هادیپور، داروخانهدار و داروساز ساکن تهران دراینباره میگوید: «هیچ خبری از توزیع واکسن نیست و به نظر نمیرسد به این زودیها هم خبری برسد. در واقع از نگاه ما که سالهاست در این حوزه مشغول به کار هستیم، واردات واکسن از مبادی کشورهای اروپایی تقریبا دیگر امر محالی خواهد بود. باید منتظر ماند و دید در روزهای پیشرو چه میشود و آیا وعده واردات واکسن از کشورهای روسیه و چین محقق میشود یا خیر.
در هر حال اما مردم باید در انتظار قیمت حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی واکسن آنفلوانزا در سال جاری باشند». او با هشدار به مردم نسبت به خرید واکسنهای موجود در بازار عنوان کرد: «از مردم خواهش میکنیم بههیچوجه واکسنهای موجود در بازار را تهیه نکنند. واکسن آنفلوانزا باید در زنجیره سرد وارد کشور شود و اینهایی که در بازار هستند همگی قاچاق محسوب میشوند و هیچ تضمینی برای سلامت کالا وجود ندارد. در نتیجه راهی نمیماند جز اینکه تا زمان رسیدن واکسن، مردم و بهویژه سالمندان، زنان باردار و افراد دارای نقص ایمنی در اماکن عمومی حتما از ماسک استفاده کنند».
در این شرایط، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که «واکسن آنفلوانزا وارد میشود یا نه»؛ سؤال دقیقتر این است که چه تعداد دوز، در چه زمانی، از کدام کشور، با چه ارزی و با چه قیمت نهایی به داروخانه خواهد رسید. تجربه سالهای گذشته نشان داده پاسخ این پرسشها زمانی ارزش دارد که واکسن واقعا در شبکه توزیع باشد، نه زمانی که هنوز در مرحله سفارش، قرارداد، انتقال پول یا وعده واردات قرار دارد. امسال نیز باید دید وعده ورود واکسن تا اواخر شهریور و اوایل مهر، به توزیع واقعی در داروخانهها میرسد یا بار دیگر فاصله میان تأمین و دسترسی خودش را نشان میدهد که در آن صورت مواجهه با موج قابل توجهی از ابتلا به بیماری آنفلوانزا در روزهای پیشرو، حدس دور از تصوری نخواهد بود.
