محمد هاشمی، با اشاره به گسترش پدیده «خوددرمانی دیجیتال» اظهار کرد: دسترسی گسترده مردم به اطلاعات پزشکی و دارویی، در کنار مزایای قابل توجه، یک خطر جدید نیز ایجاد کرده است؛ بهگونهای که برخی افراد پس از جستوجوی علائم بیماری در اینترنت یا دریافت پاسخ از سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی، بدون ارزیابی توسط پزشک یا داروساز اقدام به مصرف، قطع، جایگزینی یا تغییر مقدار مصرف دارو میکنند.
وی افزود: در حوزه دارو، صرفاً دانستن نام یک بیماری یا مشاهده چند علامت برای انتخاب دارو کافی نیست. تصمیم دارویی باید بر اساس مجموعهای از عوامل از جمله تشخیص قطعی یا محتمل بیماری، سن و شرایط فیزیولوژیک بیمار، سابقه بیماریها، عملکرد کلیه و کبد، داروهای همزمان، حساسیتهای دارویی، وضعیت بارداری و شیردهی، نتایج آزمایشها و در برخی موارد وزن و شرایط بالینی فرد انجام شود.
سخنگوی سازمان غذا و دارو ادامه داد: حتی دارویی که برای یک بیمار کاملاً مناسب است، ممکن است برای فرد دیگری به دلیل تداخل دارویی، منع مصرف، حساسیت یا شرایط خاص بالینی نامناسب و حتی خطرناک باشد. بنابراین نمیتوان یک پاسخ عمومی تولیدشده توسط هوش مصنوعی را معادل نسخه یا توصیه دارویی شخصیسازیشده تلقی کرد.
هاشمی با اشاره به خطرات مصرف خودسرانه دارو گفت: شروع یا قطع خودسرانه برخی داروها میتواند پیامدهای جدی داشته باشد. برای نمونه، مصرف نادرست آنتیبیوتیکها علاوه بر افزایش احتمال بروز عوارض، میتواند به مصرف غیرضروری و تشدید مقاومت میکروبی منجر شود؛ همچنین قطع ناگهانی برخی داروها ممکن است باعث عود بیماری یا بروز عوارض ناشی از قطع دارو شود.
وی افزود: در مورد داروهای با دامنه درمانی باریک، داروهای مؤثر بر سیستم عصبی، داروهای ضدانعقاد، داروهای هورمونی، داروهای مورد استفاده در بیماریهای مزمن و بسیاری از داروهای تخصصی، انتخاب مقدار و نحوه مصرف باید با توجه به وضعیت اختصاصی بیمار انجام شود و نمیتوان آن را صرفاً بر اساس یک پاسخ اینترنتی یا هوش مصنوعی تعیین کرد.
مشاور رییس سازمان غذا و دارو با تأکید بر ضرورت توجه به «ایمنی دارویی» تصریح کرد: یکی از مهمترین خطرات خوددرمانی دیجیتال، نادیده گرفتن تداخلات دارویی است. ممکن است فرد همزمان چند دارو، مکمل، فرآورده گیاهی یا حتی فرآوردههای بدون نسخه مصرف کند، اما در زمان دریافت توصیه از یک سامانه عمومی، همه این اطلاعات در اختیار سامانه نباشد؛ در نتیجه احتمال ارائه توصیهای که با داروهای مصرفی فرد تداخل دارد، وجود خواهد داشت.
هاشمی نقش داروساز را در این میان بسیار مهم دانست و گفت: داروساز صرفاً عرضهکننده دارو نیست، بلکه یکی از ارکان تیم سلامت و یکی از مهمترین حلقههای پیشگیری از خطاهای دارویی است. بررسی داروهای همزمان، شناسایی تداخلات، توجه به نحوه صحیح مصرف، بررسی برخی مشکلات مرتبط با عوارض دارویی و آموزش بیمار از جمله اقداماتی است که میتواند از بسیاری از خطاهای قابل پیشگیری جلوگیری کند.
وی تأکید کرد: هوش مصنوعی میتواند در حوزه دارو نیز کاربردهای گستردهای داشته باشد؛ از کمک به کشف و توسعه دارو و تحلیل دادههای پژوهشی گرفته تا آموزش بیماران، پردازش اطلاعات و پشتیبانی از تصمیمگیری حرفهای. با این حال، «ابزار کمکی» بودن با «مرجع تصمیمگیری» بودن تفاوت اساسی دارد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو با اشاره به احتمال خطا در سامانههای هوش مصنوعی گفت: پاسخهای این سامانهها ممکن است به دلیل ناقص بودن اطلاعات ورودی، خطا در پردازش یا حتی ارائه اطلاعات نادرست، نیازمند بررسی و راستیآزمایی باشند. در حوزه سلامت، یک خطای اطلاعاتی میتواند از یک اشتباه ساده فراتر رفته و به مصرف نادرست دارو، تأخیر در مراجعه به پزشک یا تشدید بیماری منجر شود.
هاشمی خاطرنشان کرد: مردم میتوانند از اینترنت و هوش مصنوعی برای افزایش آگاهی، شناخت بهتر بیماریها و داروها و آماده شدن برای گفتوگو با پزشک و داروساز استفاده کنند، اما نباید از آنها برای تشخیص قطعی بیماری یا تصمیم مستقل درباره شروع، قطع، جایگزینی و تغییر دوز دارو استفاده شود.
وی در پایان گفت: هدف از این هشدار، مخالفت با فناوریهای نوین نیست؛ بلکه تأکید بر استفاده مسئولانه از آنهاست. هوش مصنوعی میتواند به ارتقای سواد سلامت کمک کند، اما در حوزه دارو، تصمیم ایمن نیازمند اطلاعات کامل بیمار، ارزیابی تخصصی و قضاوت حرفهای پزشک و داروساز است. فناوری باید در خدمت ایمنی بیمار قرار گیرد، نه اینکه جایگزین مسئولیت حرفهای کادر درمان شود. استفاده آگاهانه از فناوریهای نوین زمانی میتواند به ارتقای سلامت جامعه کمک کند که مرز میان «اطلاعرسانی» و «تصمیمگیری درمانی» بهدرستی رعایت شود.
