نگرانیهای یک جامعه را نمیتوان فقط از واکنش آن به بحرانها سنجید. گاهی مهمتر از اینکه مردم در یک مقطع خاص از چه چیزی میترسند، این است که درباره آینده زندگی خود چه پرسشهایی دارند و چه مسائلی را نیازمند توجه و تدبیر میدانند.
به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، جامعه ایران در سالهای اخیر مجموعهای از تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را تجربه کرده است. جنگ ۳۹روزه سال ۲۰۲۶ نیز یکی از مهمترین این تجربهها بود؛ تجربهای که در کنار دشواریهای خود، ظرفیت قابلتوجهی از تابآوری اجتماعی را نیز نشان داد.
در چنین شرایطی زندگی روزمره در بسیاری از نقاط ادامه پیدا کرد، خانوادهها خود را با شرایط جدید تطبیق دادند و بخش بزرگی از جامعه تلاش کرد مسئولیتهای خانوادگی، شغلی و اقتصادی خود را حفظ کند.
نگرانیهای یک جامعه تابآور
صحبت از نگرانیهای ایرانیان لزوماً به معنای توصیف جامعهای هراسان نیست. برعکس، میتوان از جامعهای سخن گفت که در برابر بحرانها ظرفیت سازگاری بالایی دارد، اما همزمان درباره برخی مسائل اساسی زندگی و آینده خود پرسشها و دغدغههایی جدی دارد.
دادههای تازه نیز تصویری چندلایه از این وضعیت ارائه میکنند. در نظرسنجی گروه گمان درباره نگرش ایرانیان پس از جنگ ۳۹روزه سال ۲۰۲۶، «گرانی، تورم و فشار اقتصادی» با حدود ۷۶ درصد، مهمترین نگرانی اعلامشده بود. پس از آن، نگرانیهای سیاسی با حدود ۶۰ درصد، نگرانی درباره سلامت خانواده و دسترسی به درمان و دارو با حدود ۴۲ درصد و بیکاری یا از دست دادن درآمد با حدود ۳۶ درصد قرار داشت. و مساله مهم اینکه نگرانی از شروع دوباره جنگ نیز صرفا حدود ۱۸ درصد گزارش شده بود.
کیفیت زندگی
این اعداد نشان میدهند که دغدغههای جامعه فقط به امنیت سخت یا احتمال وقوع یک حادثه محدود نمیشود. بخش مهمی از نگرانیها به کیفیت زندگی، ثبات اقتصادی و امکان برنامهریزی برای آینده مربوط است.
علی احمدی، جامعهشناس، معتقد است: «مسئله اصلی فقط این نیست که مردم از یک اتفاق مشخص نگران باشند. وقتی بیثباتی اقتصادی، سیاسی و اجتماعی برای مدت طولانی ادامه پیدا میکند، خودِ آینده به یک مسئله نگرانکننده تبدیل میشود. فرد دیگر فقط نمیپرسد فردا چه اتفاقی میافتد؛ بلکه میخواهد بداند تا چه اندازه میتواند برای فردای خود برنامهریزی کند.»
اقتصاد؛ مهمترین دغدغه روزمره
در میان نگرانیهای مختلف، اقتصاد جایگاه ویژهای دارد. آمار رسمی تورم مرداد ۱۴۰۵ نیز فشار قابلتوجه افزایش قیمتها را نشان میدهد. بر اساس گزارش منتشرشده از دادههای مرکز آمار ایران، تورم نقطهبهنقطه در مرداد به ۸۹ درصد رسیده و تورم سالانه ۶۹.۹ درصد اعلام شده است.
با این حال، اهمیت نگرانی اقتصادی فقط در افزایش قیمت کالاها خلاصه نمیشود. مسئله مهمتر، دشوار شدن پیشبینی آینده اقتصادی است.
وقتی خانوادهای نمیداند چند ماه بعد هزینه مسکن، درمان، آموزش یا مواد غذایی چه میزان خواهد بود، تصمیمگیری بلندمدت دشوارتر میشود. خرید خانه، ازدواج، فرزندآوری، ادامه تحصیل یا حتی تغییر شغل، تصمیمهایی هستند که به حدی از ثبات و پیشبینیپذیری نیاز دارند.
احمدی میگوید: «تورم مزمن فقط قدرت خرید را کاهش نمیدهد؛ قدرت تصمیمگیری را هم تحت تأثیر قرار میدهد. وقتی فرد نتواند آینده اقتصادی خود را حتی برای چند ماه پیشبینی کند، بخشی از تصمیمهای مهم زندگی ممکن است به تعویق بیفتد.»
از این منظر، یکی از مهمترین نیازهای جامعه نه فقط کاهش فشار اقتصادی، بلکه افزایش قابلیت پیشبینی است؛ اینکه خانوارها و کسبوکارها بتوانند برای ماهها و سالهای آینده تصمیمهای واقعبینانهتری بگیرند.
خانواده؛ یکی از مهمترین منابع تابآوری
نگرانی درباره سلامت و آینده خانواده نیز در میان دغدغههای جامعه جایگاه مهمی دارد. در ایران، خانواده همچنان یکی از اصلیترین شبکههای حمایت اجتماعی است و همین مسئله باعث میشود موضوعاتی مانند درمان، دارو، اشتغال و آینده فرزندان، فراتر از یک مسئله فردی اهمیت پیدا کنند.
احمدی معتقد است: «در جامعه ایران، خانواده هنوز مهمترین شبکه حمایت اجتماعی است. به همین دلیل هر مسئلهای که خانواده را تحت تأثیر قرار دهد، میتواند احساس امنیت و ثبات فرد را نیز تغییر دهد.»
در عین حال، همین شبکه خانوادگی یکی از منابع مهم تابآوری جامعه ایران نیز محسوب میشود. در شرایط دشوار، حمایت میان اعضای خانواده، کمکهای متقابل و حفظ ارتباطات اجتماعی میتواند به افراد امکان دهد سریعتر خود را با شرایط جدید سازگار کنند.
این ویژگی در زمان بحران اهمیت بیشتری پیدا میکند. جامعهای که شبکههای خانوادگی و اجتماعی فعال دارد، معمولاً منابع بیشتری برای مدیریت فشارهای موقت در اختیار خواهد داشت. به همین دلیل، خانواده را میتوان نه فقط موضوعی برای نگرانی، بلکه یکی از مهمترین ظرفیتهای اجتماعی ایران دانست.
جامعهای نگران، اما تابآور
شاید یکی از مهمترین نکات در تحلیل وضعیت امروز ایران این باشد که «نگرانی» را نباید با «ناتوانی» یکی دانست.
جنگ ۳۹روزه سال ۲۰۲۶ نشان داد که جامعه ایران در مواجهه با یک بحران بزرگ، ظرفیت قابلتوجهی برای سازگاری و ادامه زندگی دارد. مردم در کنار تجربه دشواریهای جنگ، تلاش کردند کار، خانواده، ارتباطات اجتماعی و امور روزمره خود را تا حد امکان حفظ کنند.
این تابآوری یک سرمایه اجتماعی مهم است. جامعهای که بتواند در شرایط بحرانی خود را با وضعیت جدید تطبیق دهد، ظرفیت بالاتری برای عبور از بحرانها دارد.
تابآوری البته به معنای نبودن مسئله نیست. حتی جوامع بسیار تابآور نیز با دغدغههای اقتصادی، اجتماعی و روانی روبهرو هستند. تفاوت در این است که تابآوری به جامعه امکان میدهد فشارها را تحمل کند، خود را با شرایط تطبیق دهد و دوباره به مسیر عادی زندگی بازگردد.
از همین منظر، نگرانیهای جامعه ایران را میتوان نوعی «سیگنال اجتماعی» دانست؛ نشانهای از اینکه کدام حوزهها نیازمند توجه و تدبیر بیشتر هستند: ثبات اقتصادی، اشتغال، دسترسی به درمان، آینده خانواده، امکان برنامهریزی و ایجاد چشمانداز روشنتر برای نسل جوان.
