به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک، یکی از مهمترین تغییرات در جنگهای سالهای اخیر، ظهور سلاحی است که تعریف سنتی «مهمات» را به چالش کشیده است. مهمات سرگردان یا Loitering Munition در ظاهر شبیه یک پهپاد کوچک هستند، اما مأموریت اصلی آنها بازگشت و شناسایی نیست؛ آنها برای یک مأموریت یکطرفه طراحی شدهاند و پس از رسیدن به منطقه هدف، میتوانند برای مدتی در آن محدوده باقی بمانند و سپس به سمت هدف انتخابشده حرکت کنند. همین ویژگی باعث شده مرز میان پهپاد رزمی و موشک تا حد زیادی محو شود.
در گذشته، یک هواپیما یا پهپاد باید هدف را پیدا میکرد و سپس مهمات را جداگانه روی آن رها میکرد. در مهمات سرگردان، خود وسیله پرنده بخشی از مهمات است. موتور، سامانه هدایت، بدنه و محموله انفجاری در یک پلتفرم واحد قرار میگیرند و کل سامانه برای یک مأموریت مشخص مصرف میشود. این تغییر ظاهراً ساده، اثر بزرگی بر هزینه و شیوه جنگ دارد.
خانواده شاهد-۱۳۱ و شاهد-۱۳۶ از شناختهشدهترین نمونههای ایرانی این مفهوم هستند. بر اساس دادههای مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، شاهد-۱۳۶ از سال ۲۰۲۱ در خدمت قرار گرفته و طول آن حدود ۳.۳ تا ۳.۵ متر و دهانه بال آن حدود ۲.۵ تا ۳ متر است. این منبع برد اعلامی یا برآوردشده آن را در بازهای حدود هزار تا ۲۵۰۰ کیلومتر و وزن آن را حدود ۲۰۰ کیلوگرم ذکر میکند، هرچند درباره مشخصات دقیق و محموله اختلاف نظر وجود دارد.
اما راز اصلی شاهد در عدد برد نیست. فلسفه این خانواده بر پایه ترکیب سادگی، هزینه پایینتر و قابلیت تولید در تعداد بالا شکل گرفته است. استفاده از برخی قطعات تجاری و طراحی نسبتاً ساده باعث شده این نوع پهپادها بتوانند در مقیاسهایی بسیار بزرگتر از بسیاری از موشکهای کروز گرانقیمت تولید شوند. CSIS برآورد کرده که هزینه یک فروند شاهد در محدوده دهها هزار دلار قرار دارد؛ رقمی که در مقایسه با بسیاری از سامانههای پدافندی و موشکهای رهگیر، تفاوت بزرگی ایجاد میکند.
این اختلاف هزینه، مفهوم مهمی به نام «فرسایش اقتصادی پدافند» ایجاد کرده است. اگر یک مهاجم بتواند سلاحی نسبتاً ارزان را علیه هدفی که با یک موشک رهگیر بسیار گران محافظت میشود به کار بگیرد، حتی در صورتی که پدافند بتواند درصد بالایی از تهدیدها را سرنگون کند، هزینه دفاع میتواند بهسرعت افزایش یابد. به همین دلیل جنگ پهپادی فقط جنگ هوا و زمین نیست؛ جنگ اقتصادها، ظرفیت تولید و ذخایر مهمات نیز هست.
سلاح ارزان، اثر راهبردی بزرگ
تجربه جنگ اوکراین نشان داد که شاهد چگونه از یک سلاح منطقهای به یکی از نمادهای جنگ فرسایشی مدرن تبدیل شده است. روسیه از سال ۲۰۲۲ بهطور گسترده از شاهدهای ایرانی یا نمونههای تولیدشده بر پایه آنها استفاده کرده و بعدها تولید داخلی نمونههای مشابه را نیز توسعه داده است. CSIS نیز در گزارشهای خود بر افزایش شدید حجم استفاده از این نوع پهپادها تأکید کرده است.
نکته مهم اینجاست که اثر یک مهمات سرگردان الزاماً با انفجار آن سنجیده نمیشود. صدای نزدیک شدن پهپاد، فعال شدن سامانههای هشدار، آمادهباش پدافند، مصرف مهمات رهگیر، تعطیلی موقت زیرساختها و ایجاد فشار روانی، همگی بخشی از اثر نظامی این سلاح هستند؛ بنابراین حتی یک پهپاد سرنگونشده نیز ممکن است بخشی از مأموریت خود را از طریق ایجاد هزینه برای مدافع انجام داده باشد.
البته مهمات سرگردان محدودیتهای خود را هم دارند. سرعت بسیاری از آنها در مقایسه با موشکهای کروز یا بالستیک پایینتر است، حساسیتشان به شرایط جوی و جنگ الکترونیک میتواند مهم باشد و برای اثرگذاری به زنجیرهای از ناوبری و کنترل نیاز دارند. در نتیجه، این سلاحها جایگزین کامل موشکها نشدهاند، بلکه در کنار موشکهای بالستیک، کروز و پهپادهای چندبارمصرف قرار گرفتهاند.
همین موضوع باعث شده مفهوم «حمله ترکیبی» اهمیت بیشتری پیدا کند. در یک عملیات مدرن ممکن است چند نوع سلاح با ویژگیهای متفاوت بهکار گرفته شود؛ برخی سریع و گران، برخی کندتر و ارزان، برخی با ارتفاع پروازی متفاوت و برخی با مسیرهای پیچیدهتر. هدف چنین ترکیبی میتواند ایجاد فشار همزمان بر چند لایه دفاعی باشد.
از منظر صنعتی نیز شاهد یک درس مهم دارد. سلاح مدرن الزاماً پیچیدهترین سلاح نیست. گاهی یک طراحی ساده که بتواند در تیراژ بالا تولید شود، برای جنگ فرسایشی ارزش بیشتری از یک سامانه فوقپیشرفته، اما محدود دارد. این مسئله بهخصوص در شرایطی که طرفین جنگ با محدودیت ذخایر موشکی مواجه هستند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تجربه سالهای اخیر همچنین نشان داده که تکامل شاهد متوقف نشده است. نمونههای جدیدتر، تغییر در موتور، محموله، سامانههای ناوبری و برخی ویژگیهای بدنه را نشان میدهند. در روسیه نیز نمونههای مختلف توسعه یافتهاند و همین موضوع نشان میدهد یک طراحی اولیه میتواند در میدان نبرد به یک خانواده کامل از سلاحها تبدیل شود. CSIS در بررسی سال ۲۰۲۶ خود نیز بر قابلیت سازگاری و تغییرپذیری این پلتفرم تأکید کرده است.
در این میان، نقش هوش مصنوعی و سامانههای خودکار نیز در حال افزایش است. بحث امروز دیگر فقط درباره موتور و کلاهک نیست؛ نرمافزار، پردازش تصویر، ناوبری، تشخیص هدف و ارتباط میان حسگر و سامانه کنترل نیز به بخشی از ارزش واقعی یک مهمات سرگردان تبدیل شدهاند. هرچه این بخشها پیشرفتهتر شوند، تفاوت میان یک پهپاد ساده و یک سلاح هوشمند بیشتر خواهد شد.
مهمات سرگردان در واقع یک تغییر فلسفه در جنگ هستند. آنها نشان میدهند که برای اثرگذاری در میدان نبرد الزاماً نباید یک هواپیمای چند ده میلیون دلاری یا یک موشک بسیار گرانقیمت در اختیار داشت. ترکیب تولید انبوه، فناوری نسبتاً ساده، هدایت مناسب و طراحی مأموریت میتواند یک سلاح ارزان را به تهدیدی جدی تبدیل کند.
شاهد-۱۳۶ به همین دلیل فقط یک پهپاد ایرانی مشهور نیست؛ نمونهای از تغییری است که در مفهوم مهمات در حال رخ دادن است. جنگ آینده احتمالاً پر از سلاحهایی خواهد بود که همزمان بخشی از یک هواگرد، یک حسگر و یک مهمات هستند و ارزش آنها نه فقط در قدرت انفجار، بلکه در توانایی ایجاد فشار مستمر بر کل شبکه دفاعی دشمن تعریف میشود.
