مقایسه سبد کالابرگ از دی ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵/ با افزایش ۲۵ درصدی کالابرگ، سفره خانوار هم به همان اندازه بزرگ‌تر می شود؟

کالابرگ هدفش این بود که به جای پرداخت یارانه در ابتدای زنجیره، قدرت خرید مستقیم به خانوار منتقل شود. اما چند ماه پس از آغاز اجرای این طرح، یک پرسش همچنان پابرجاست؛ «آیا اعتبار کالابرگ توانسته هم‌پای افزایش قیمت‌ها حرکت کند یا دوباره بازار چند قدم جلوتر از سیاست حمایتی حرکت کرده است؟»

بررسی قیمت کالاهای اصلی سبد کالابرگ نشان می‌دهد همان اعتبار یک میلیون تومانی که در نخستین ماه‌های اجرای طرح در سال ۱۴۰۴ برای خرید بخشی از نیازهای اساسی خانوار اختصاص یافت، امروز قدرت خرید گذشته را ندارد. اگر همان سبد ۱۱ قلمی را با قیمت‌های مرداد ۱۴۰۵ مقایسه کنیم، هزینه تهیه همان میزان کالا اکنون به حدود یک میلیون و ۶۰۰ تا یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسیده است.

به بیان ساده‌تر، خانواری که سال گذشته با یک میلیون تومان اعتبار می‌توانست ترکیبی از کالاهای اساسی را خریداری کند، امروز برای خرید همان سبد باید حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان بیشتر هزینه کند.

این در حالی است که صحبت از افزایش حدود ۲۳ تا ۲۵ درصدی اعتبار کالابرگ مطرح شده است؛ افزایشی که می‌تواند بخشی از فشار هزینه‌ای خانوار را کاهش دهد، اما همچنان فاصله قابل توجهی با رشد قیمت کالاهای اساسی دارد.

کالابرگ ۲۵ درصد رشد می‌کند، اما تورم چند قدم جلوتر است؟

طبق اظهارات اخیر رئیس‌کل بانک مرکزی، دولت متعهد شده ارزش کالابرگ را متناسب با تغییرات بازار افزایش دهد و برای افزایش حدود ۲۳ درصدی اعتبار برنامه‌ریزی شده است.

بر این اساس، اعتبار یک میلیون تومانی کالابرگ می‌تواند به حدود یک میلیون و ۲۳۰ تا یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان برسد.

اما مسئله اصلی اینجاست که هزینه زندگی خانوار تنها به اندازه افزایش کالابرگ رشد نکرده است.

آخرین داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد تورم سالانه در تیرماه ۱۴۰۵ به ۶۶ درصد رسیده و تورم نقطه‌به‌نقطه نیز ۸۷.۹ درصد ثبت شده است.

یعنی حتی اگر اعتبار کالابرگ ۲۵ درصد افزایش پیدا کند، هنوز با سرعت افزایش هزینه‌های زندگی فاصله دارد.

یک میلیون تومان دیگر یک میلیون تومان نیست

در نخستین ماه‌های اجرای کالابرگ، مسئله اصلی این بود که آیا اعتبار یک میلیون تومانی می‌تواند یک سبد کامل غذایی برای خانوار بسازد یا نه. همان زمان نیز محاسبه قیمت‌ها نشان می‌داد خانوار برای حفظ تنوع غذایی ناچار است میان کالاهای مختلف انتخاب کند. اما اکنون مسئله یک مرحله جلوتر رفته است؛ حتی همان سبد محدود نیز گران‌تر شده است.

افزایش قیمت برنج، گوشت، مرغ، لبنیات، حبوبات و روغن باعث شده ارزش واقعی اعتبار کالابرگ کاهش پیدا کند.در واقع کالابرگ از نظر عددی بزرگ‌تر شده، اما از نظر قدرت خرید کوچک‌تر مانده است.

مقایسه سبد کالابرگ؛ دی ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵

بررسی قیمت حدودی بازار نشان می‌دهد بسیاری از اقلام اصلی سبد کالابرگ در فاصله اجرای اولیه طرح یعنی دی ماه ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ افزایش قابل توجهی داشته‌اند.

یک سبد فرضی؛ یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان امروز چه چیزی می‌خرد؟

اگر بخواهیم با یک اعتبار حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومانی یک سبد حداقلی از همان اقلام کالابرگی برای یک خانوار تصور کنیم، انتخاب‌ها بسیار محدود می‌شود. در چنین شرایطی، یک خانوار ناچار است میان حجم خرید و تنوع کالا یکی را انتخاب کند؛ به‌طوری که این اعتبار می‌تواند برای مثال شامل مقدار محدودی برنج، یک بطری روغن، یک بسته کوچک حبوبات، چند قلم لبنیات، تخم‌مرغ، مقدار محدودی مرغ و چند کالای پایه مانند ماکارونی و قند و شکر باشد؛ اما دیگر جایی برای خرید گوشت قرمز یا تامین بخش بیشتری از نیاز ماهانه خانواده باقی نمی‌ماند.

به بیان دیگر، یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۵ شاید بتواند یک «سبد شروع» برای خانوار بسازد، اما دیگر توان خرید یک سبد کامل غذایی را ندارد. اگر گوشت قرمز یا سهم بیشتری از پروتئین به این سبد اضافه شود، خانوار مجبور است از اقلام دیگری مانند لبنیات، حبوبات یا حجم برنج و روغن کم کند. این همان جایی است که کاهش قدرت خرید کالابرگ خودش را نشان می‌دهد؛ حمایتی که قرار بود امکان انتخاب بیشتری به خانواده بدهد، حالا بیشتر به مدیریت کمبودها و انتخاب میان نیازهای ضروری تبدیل شده است.

انتخاب اجباری خانوار؛ گوشت یا دوام بیشتر سبد؟

افزایش قیمت کالاهای پروتئینی باعث شده بسیاری از خانوارها برای مدیریت هزینه‌ها دست به انتخاب بزنند.

در گذشته، خرید همزمان مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات و مقداری گوشت قرمز امکان‌پذیرتر بود، اما امروز ورود گوشت قرمز یا حتی افزایش سهم پروتئین در سبد خرید، به معنای حذف چند قلم دیگر است.

در چنین شرایطی، کالابرگ اگرچه یک حمایت مستقیم محسوب می‌شود، اما به جای افزایش قدرت انتخاب خانوار، آن را به سمت انتخاب میان نیازهای ضروری سوق می‌دهد.

مشکل تازه کالابرگ؛ اعتبار هست، اما فروشنده کمتر شده است

چالش کالابرگ تنها به کاهش قدرت خرید محدود نمی‌شود. در هفته‌های اخیر، بخش دیگری از مشکل در شبکه پذیرندگان این طرح دیده شده است.

برخی فروشندگان به دلیل تأخیر در تسویه مطالبات، تمایل کمتری برای ادامه همکاری با طرح کالابرگ دارند. از نگاه فعالان بازار، وقتی فروشنده کالا را تحویل می‌دهد اما دریافت وجه آن با فاصله زمانی انجام می‌شود، انگیزه پذیرش اعتبار کاهش پیدا می‌کند.

در روزهای اخیر نیز گزارش‌هایی درباره توقف پذیرش کالابرگ در برخی مراکز عرضه میوه و تره‌بار منتشر شده است. برخی فروشندگان موضوعاتی مانند مالیات را مطرح کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد مسئله اصلی برای بسیاری از آنها، مشکلات تسویه و دریافت مطالبات باشد.

در نتیجه، یک تناقض شکل گرفته است:خانوار اعتبار دارد، اما امکان استفاده از آن در همه نقاط مانند گذشته وجود ندارد.

راه‌حل فقط افزایش مبلغ کالابرگ نیست

افزایش اعتبار کالابرگ می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از فشار را کاهش دهد، اما تجربه ماه‌های گذشته نشان داده که حمایت موثر نیازمند چند اقدام همزمان است؛

نخست، منابع حمایتی باید دقیق‌تر به خانوارهایی برسد که بیشترین آسیب را از تورم دیده‌اند.

دوم، شبکه تامین و پذیرندگان کالابرگ باید پایدار شود؛ زیرا اعتبار بدون فروشنده یا کالای موجود، اثر واقعی ندارد.

سوم، تسویه منظم با فروشندگان ضروری است تا طرح با خروج تدریجی پذیرندگان مواجه نشود.

پایان یک حساب ساده؛ کالابرگ چقدر کوچک شد؟

کالابرگ قرار بود فاصله ایجادشده پس از حذف ارز ترجیحی را جبران کند، اما بررسی قیمت‌ها نشان می‌دهد سرعت افزایش هزینه‌های خانوار از سرعت افزایش اعتبار حمایتی بیشتر بوده است.

اگر اعتبار یک میلیون تومانی امروز به حدود یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان برسد، هنوز برای خرید همان سبدی که در ابتدای اجرای طرح حدود یک میلیون تومان هزینه داشت، حدود ۳۰۰ تا ۴۵۰ هزار تومان کسری وجود دارد.

بنابراین مسئله اصلی دیگر فقط افزایش مبلغ کالابرگ نیست؛ مسئله این است که آیا این سیاست می‌تواند خود را به سرعت تغییرات بازار برساند یا دوباره حمایت‌ها چند قدم عقب‌تر از قیمت‌ها حرکت خواهند کرد.

کالابرگ بزرگ‌تر شده است، اما سوال اصلی همچنان باقی مانده: آیا سفره خانوار هم به همان اندازه بزرگ‌تر شده است؟