سیدجلال ساداتیان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، در پاسخ به این پرسش که آیا امتیازدهی به آمریکا می‌تواند زمینه‌ساز تغییر رفتار خصمانه این کشور در قبال ملت ایران شود، اظهار کرد: مسئله اصلی در مواجهه با آمریکا این است که باید بدانیم طرف مقابل چه اهداف و مطالباتی دارد و آیا امتیازاتی که دریافت می‌کند، واقعاً به پایان دادن به اختلافات منجر می‌شود یا خیر. تجربه نشان داده است که در بسیاری از موارد، امتیاز دادن نه‌تنها به حل مسئله منجر نشده، بلکه زمینه طرح مطالبات جدید را نیز فراهم کرده است.
وی افزود: در روابط بین‌الملل، مذاکره و توافق زمانی می‌تواند نتیجه‌بخش باشد که دو طرف به تعهدات خود پایبند باشند و توافق را ابزاری برای حل اختلاف بدانند؛ اما اگر یک طرف پس از دریافت امتیاز، تعهدات خود را کنار بگذارد و خواسته‌های بیشتری مطرح کند، طبیعی است که اعتماد به چنین روندی با مشکل مواجه می‌شود.
این کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به تجربه توافق هسته‌ای و خروج آمریکا از برجام تصریح کرد: یکی از نمونه‌های روشن در این زمینه، توافق هسته‌ای است. ایران در چارچوب این توافق تعهداتی را پذیرفت و محدودیت‌هایی را در برنامه هسته‌ای خود اعمال کرد، اما دولت آمریکا به ریاست دونالد ترامپ از توافق خارج شد و سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفت. این تجربه نشان داد که حتی توافق و پذیرش محدودیت‌ها نیز تضمینی برای تغییر رفتار واشنگتن نیست.
ساداتیان ادامه داد: بنابراین نمی‌توان صرفاً با این تصور که اگر ایران امتیاز بیشتری بدهد، آمریکا از مواضع خود عقب‌نشینی می‌کند، درباره آینده روابط دو کشور تصمیم گرفت. باید دید طرف مقابل اساساً چه رویکردی دارد و آیا به دنبال حل اختلافات است یا از مذاکره برای گرفتن امتیازات بیشتر استفاده می‌کند.
امتیاز بیشتر، تضمین‌کننده مطالبات کمتر نیست
وی با بیان اینکه امتیازدهی بدون دریافت تضمین‌های معتبر می‌تواند موقعیت طرف مذاکره‌کننده را تضعیف کند، گفت: در هر مذاکره‌ای باید تناسبی میان تعهدات و امتیازاتی که دو طرف ارائه می‌کنند وجود داشته باشد. نمی‌توان انتظار داشت یک طرف همه ابزارهای خود را واگذار کند، اما طرف مقابل همچنان سیاست‌های فشار و تهدید را ادامه دهد.
این دیپلمات پیشین کشورمان افزود: اگر آمریکا پس از دریافت امتیاز همچنان موضوعات دیگری را مطرح کند، از جمله مسائل موشکی، منطقه‌ای و سایر موضوعات مرتبط با قدرت و امنیت ملی ایران، عملاً مشخص می‌شود که مسئله صرفاً اختلاف بر سر یک موضوع مشخص نیست. در چنین شرایطی، هر امتیاز جدید ممکن است به مطالبه جدیدی تبدیل شود و نقطه پایان روشنی نیز برای این روند وجود نداشته باشد.
ساداتیان با اشاره به ضرورت واقع‌بینی در مواجهه با سیاست‌های آمریکا خاطرنشان کرد: مذاکره فی‌نفسه امر منفی نیست و کشورها برای تأمین منافع ملی خود از ابزار دیپلماسی استفاده می‌کنند، اما مذاکره زمانی معنا پیدا می‌کند که بر اساس منافع متقابل و تعهدات قابل راستی‌آزمایی باشد. مذاکره‌ای که در آن یک طرف صرفاً امتیاز بدهد و طرف دیگر از پذیرش مسئولیت‌های خود شانه خالی کند، نمی‌تواند مبنای یک توافق پایدار قرار گیرد.
نباید میان مذاکره و امتیازدهی یک‌طرفه تفاوتی قائل نشد
این تحلیلگر مسائل بین‌الملل در ادامه با تأکید بر اینکه دیپلماسی نباید به معنای چشم‌پوشی از حقوق و منافع ملی باشد، اظهار کرد: باید میان مذاکره برای رسیدن به توافق و امتیازدهی یک‌طرفه تفاوت قائل شد. ایران می‌تواند در چارچوب منافع خود وارد گفت‌وگو شود، اما این گفت‌وگو نباید به شکلی پیش برود که طرف مقابل احساس کند با افزایش فشار می‌تواند امتیازات بیشتری دریافت کند.
وی افزود: اگر طرف آمریکایی بداند که هر بار با اعمال فشار، تهدید یا تحریم می‌تواند طرف مقابل را به عقب‌نشینی وادار کند، انگیزه‌ای برای تغییر این رفتار نخواهد داشت. از این رو، هرگونه توافق باید متضمن منافع مشخص برای ایران باشد و ضمانت‌هایی داشته باشد که مانع تکرار تجربه‌های گذشته شود.
ساداتیان در پایان تأکید کرد: مسئله اساسی این است که نباید تصور کنیم صرف امتیاز دادن می‌تواند دشمنی آمریکا را از بین ببرد. تجربه‌های گذشته نشان داده است که بدون وجود اراده واقعی برای پایبندی به تعهدات و احترام به منافع متقابل، حتی توافق‌های مهم نیز ممکن است با نقض تعهدات روبه‌رو شوند. بنابراین، رویکرد واقع‌بینانه آن است که دیپلماسی در کنار حفظ منافع و ظرفیت‌های ملی دنبال شود و هیچ امتیازی بدون دستاورد متقابل و تضمین معتبر ارائه نشود.
هادی رضایی
