اگر قرار باشد از کارنامه آموزشوپرورش فقط یک عدد را به یاد بسپاریم، شاید «۱۰٫۳۳» کافی باشد؛ میانگین ساده نمرات چهار رشته نظری در سال ۱۴۰۲. اما پشت این عدد، مسئلهای بزرگتر قرار دارد: کیفیت یادگیری نسلی که قرار است آینده کشور را بسازد.
به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، درست است که افت نمرات را نمیتوان به یک دولت یا یک وزیر نسبت داد، اما نمیتوان از کنار آن هم گذشت. آموزشوپرورش در سالهای اخیر با انباشت مشکلات مواجه بوده و امروز، بیش از همیشه، به مدیریتی مدرن، دادهمحور و آیندهنگر نیاز دارد؛ بهویژه در شرایطی که جنگ، بحران، فناوری و هوش مصنوعی شکل زندگی و آموزش را تغییر دادهاند.
نمرههایی که باید جدی گرفته شوند
آمارهای رسمی امتحانات نهایی نشان میدهد در سال ۱۴۰۰ میانگین نمرات چهار رشته نظری، شامل تجربی، ریاضی و فیزیک، انسانی و معارف، بهترتیب ۱۳٫۱۸، ۱۲٫۳۵، ۱۰٫۴۲ و ۱۲٫۰۴ بوده است. میانگین ساده این چهار عدد ۱۲٫۵۰ میشود.
در سال ۱۴۰۲، همین ارقام به ۱۱٫۲۳، ۱۰٫۷۹، ۸٫۷۵ و ۱۰٫۵۶ رسید؛ یعنی میانگین ساده آنها ۱۰٫۳۳ بود. این کاهش حدود ۲٫۱۷ نمرهای، زنگ خطری است که نمیتوان صرفاً با تغییرات آماری از کنار آن عبور کرد.
در سال ۱۴۰۴ نیز میانگین اعلامشده برای پایههای دهم، یازدهم و دوازدهم بهترتیب ۱۱٫۱۲، ۱۰٫۳۶ و ۱۰٫۶۰ بوده است؛ میانگین ساده این سه عدد ۱۰٫۶۹ میشود. البته این شاخص از نظر روش محاسبه با ارقام چهاررشتهای سالهای قبل یکسان نیست و مقایسه مستقیم آنها علمی نیست.
بنابراین، این گزارش نمیخواهد بگوید «کدام دولت معدل بهتری داشته است». مسئله مهمتر این است که روند کیفیت یادگیری دانشآموزان به کدام سو میرود؟
افت نمره؛ واقعیتی مهم
افت آموزشی امروز حاصل یک دوره چهار یا هشتساله نیست. آموزشوپرورش سالهاست با مشکلاتی مانند کمبود منابع، نابرابری آموزشی، مشکلات معیشتی معلمان، فرسودگی مدارس، تفاوت شدید کیفیت مدارس، آثار کرونا و تغییرات مکرر سیاستهای آموزشی دستوپنجه نرم میکند. دولتهای مختلف نیز هرکدام بخشی از این میراث را تحویل گرفتهاند و بخشی از آن را به دولت بعد سپردهاند.
اما این واقعیت، مسئولیت دولت فعلی را کم نمیکند. هر دولتی که اداره کشور را بر عهده میگیرد، باید برای مشکلاتی که از گذشته به ارث رسیده، راهحل تازه ارائه کند؛ نه اینکه صرفاً آنها را به دولت بعد منتقل کند.
آموزشوپرورش و خطر مدیریت روزمره
یکی از مشکلات اساسی آموزشوپرورش این است که آثار تصمیمهای درست یا غلط آن معمولاً فوری دیده نمیشود. ممکن است ضعف یک سیاست آموزشی امروز چندان به چشم نیاید، اما پنج یا ده سال بعد خود را در دانشگاه، بازار کار، بهرهوری اقتصادی و حتی سرمایه اجتماعی نشان دهد.
به همین دلیل، آموزشوپرورش را نمیتوان مانند یک دستگاه اجرایی روزمره اداره کرد. مدیریت آموزشی امروز باید با داده، فناوری، هوش مصنوعی، تحلیل مستمر عملکرد دانشآموزان، آموزش ترکیبی، سناریونویسی برای بحران و ارزیابی واقعی یادگیری پیوند بخورد. این همان جایی است که انتظار از دولت پزشکیان جدیتر میشود که البته در سطح وزارتخانه، انگیزه و علاقه ای برای کار موثر برای جبران کارستی ها دیده نمی شود.
تلنگری به وزیر آموزشوپرورش
آقای وزیر آموزشوپرورش حتما می دانند که ؛ مسئله آموزشوپرورش آنقدر بزرگ است که نباید درگیر حاشیهها و مسائل فرعی شود. دانشآموز امروز با دانشآموز بیست سال پیش تفاوت دارد. تلفن هوشمند، شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی و دسترسی تقریباً نامحدود به اطلاعات، تعریف «کلاس درس» را تغییر دادهاند. در چنین شرایطی نمیتوان با همان الگوهای قدیمی انتظار نتیجهای جدید داشت.
وزارت آموزشوپرورش نیازمند تدابیر بهروزتر، چابکتر و مدرنتر است؛ از نحوه آموزش و ارزشیابی گرفته تا مدیریت معلم، محتوای درسی و استفاده از فناوری. تمرکز باید روی سؤالهای اصلی باشد: چرا دانشآموز یاد نمیگیرد؟ چرا شکاف میان مدارس و مناطق بیشتر میشود؟ چگونه میتوان معلم را توانمند کرد؟ و اگر فردا بحرانی جدی رخ داد، چگونه آموزش میلیونها دانشآموز بدون وقفه ادامه پیدا کند؟
جنگ؛ آزمونی برای تابآوری نظام آموزشی
شرایط جنگی و بحرانهای امنیتی، ضرورت این بازنگری را بیشتر کرده است. آموزشوپرورش باید از قبل برای تعطیلی مدارس، جابهجایی دانشآموزان، اختلال اینترنت و برق، آسیب به زیرساختها، تداوم امتحانات، آموزش از راه دور و سلامت روان دانشآموزان سناریو داشته باشد. این موضوع را نباید به زمان وقوع بحران موکول کرد. تابآوری آموزشی یعنی قبل از بحران تصمیم گرفته باشیم، نه بعد از بحران. اگر برنامههای اضطراری آموزشوپرورش به اندازه کافی بهروز و عملیاتی نباشند، هزینه آن مستقیماً متوجه دانشآموزان خواهد شد؛ نسلی که نباید قربانی ضعف برنامهریزی شود.
ایران در مقایسه با همسایگان
در مقایسه بینالمللی نیز تصویر نه کاملاً سیاه است و نه امیدوارکننده. طبیعتا انتظار از کشوری که قرار بود در سال گذشته قدرت اول علمی منطقه باشد بسیار بیشتر از اینهاست.
ایران در آزمونهای TIMSS عملکردی بهتر از برخی کشورهای منطقه مانند اردن داشته، اما در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه و قزاقستان عقبتر قرار گرفته است. در PISA نیز ترکیه در سال ۲۰۲۲ توانست در ریاضی، خواندن و علوم عملکردی بالاتر از برخی کشورهای منطقه داشته باشد.
این مقایسه یک پیام روشن دارد: کشورهای منطقه نیز با مشکلات آموزشی مواجهاند، اما برخی از آنها توانستهاند نظام سنجش، برنامهریزی و کیفیت آموزشی خود را بهتر با تحولات جدید تطبیق دهند.
حواس همه باید جمع باشد
افت نمرات دانشآموزان یک دعوای جناحی نیست. این مسئله مربوط به آینده ایران است. ممکن است آثار ضعف امروز، فردا در آمار دیگری ظاهر شود؛ در دانشجوی ضعیفتر، نیروی کار کممهارتتر، شکاف طبقاتی بیشتر یا نسلی که فرصتهای آموزشی کمتری در اختیار داشته است.
بنابراین خطاب این هشدار فقط به وزیر فعلی نیست؛ همه دولتها، مجلس، مدیران آموزشوپرورش و تصمیمگیران باید آن را جدی بگیرند. نمره امروز شاید فقط یک عدد باشد؛ اما اگر آن را جدی نگیریم، تبعاتش فردا دیگر فقط یک عدد نخواهد بود.
