به گزارش خبرنگار سرویس اجتماعی تابناک، رسمی که روزگاری نه‌چندان دور، با باز کردن پنجره‌ها، گردگیری فرش‌ها و دور ریختن وسایل بلااستفاده همراه بود، حالا در سایه زندگی آپارتمانی و شلوغی روزمره، در مناطقی، جای خود را به فراموشی سپرده است.
پاییز مثل نوروز
خانه‌تکانی در فرهنگ ایرانی سابقه‌ای دیرینه دارد. پیش از نوروز، این رسم به شکلی گسترده انجام می‌شود، اما کارشناسان فرهنگی معتقدند پاییز نیز به‌عنوان فصلی برای «تجدید نظم» در خانه و زندگی، جایگاه ویژه‌ای داشته است. در گذشته، با فرا رسیدن سرما، خانواده‌ها وسایل تابستانی را جمع می‌کردند، لباس‌های زمستانی را بیرون می‌آوردند و خانه را برای ماه‌های سرد سال آماده می‌ساختند.
دکتر مریم حسینی، پژوهشگر فرهنگ عامه، در این باره می‌گوید: «خانه‌تکانی پاییزی تنها یک کار خانگی نبود؛ نوعی آیین گذار فصلی محسوب می‌شد. مردم با این کار، هم از نظر فیزیکی و هم از نظر روانی خود را برای فصل جدید آماده می‌کردند.»
زندگی مدرن و فراموشی یک رسم
اما در سال‌های اخیر، عواملی مانند کوچک شدن خانه‌ها، گسترش زندگی آپارتمانی، اشتغال همزمان زن و مرد و افزایش سرعت زندگی، موجب شده این رسم کم‌رنگ شود. بسیاری از خانواده‌ها اکنون تنها به نظافت‌های مقطعی و سطحی بسنده می‌کنند.
نتیجه یک نظرسنجی غیررسمی که در شبکه‌های اجتماعی انجام شده نشان می‌دهد بیش از ۶۰ درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند در پاییز هیچ برنامه مشخصی برای خانه‌تکانی ندارند و تنها ۱۵ درصد گفته‌اند این کار را به‌صورت جدی انجام می‌دهند.
از بی‌اعتنایی تا تفاوت نسل‌ها
در میان مردم، نگاه‌ها به این رسم قدیمی یکسان نیست. برخی اساساً به آن اعتقادی ندارند و برخی دیگر با گلایه از نسل جدید، از تغییر عادت‌ها می‌گویند.
نرگس، ۵۲ ساله، خانه‌دار از تهران در این باره می‌گوید: «من همیشه خانه‌ام تمیز است و اصلاً رسم پاییزی برایم معنایی ندارد. معتقدم خانه باید هر روز تمیز باشد، نه اینکه بنشینیم تا یک فصل خاص برسد و بعد همه‌چیز را زیر و رو کنیم. این کارها بیشتر بهانه است تا کار واقعی.»
اما فرشته، ۶۸ ساله، بازنشسته از کرج تجربه متفاوتی دارد: «من از قدیم خانه‌تکانی پاییزی را انجام می‌دهم؛ لباس‌های تابستانی را جمع می‌کنم، پتوها را می‌شویم و وسایل اضافه را کنار می‌گذارم. ولی باید بگویم دخترها و عروس‌هایم آن‌قدر که من دقیق هستم، نیستند. البته خانه‌هایشان تمیز است و کم نمی‌گذارند، اما این رسم قدیمی را جدی نمی‌گیرند. به نظر من زندگی امروز آدم‌ها را عجول کرده و دیگر حوصله این کارها را ندارند.»
چرا خانه تکانی فصلی؟
متخصصان روان‌شناسی معتقدند خانه‌تکانی فصلی تنها به مرتب شدن فضای فیزیکی محدود نمی‌شود، بلکه تأثیر مستقیمی بر سلامت روان دارد. دکتر علی رضایی، روان‌شناس بالینی، در این زمینه توضیح می‌دهد: «دور ریختن وسایل اضافه، نوعی تخلیه روانی است. وقتی فضای اطراف ما مرتب می‌شود، ذهن نیز آرام‌تر می‌شود. این موضوع به‌ویژه در فصل پاییز که برخی افراد دچار افسردگی فصلی می‌شوند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.»
دور ریختن؛ چالشی که سخت شده
با این حال، خانه‌تکانی پاییزی امروز با چالش جدیدی روبه‌روست: وابستگی عاطفی به اشیا. بسیاری از افراد نمی‌توانند از وسایلی که سال‌ها در گوشه خانه خاک می‌خورند دل بکنند. کارشناسان می‌گویند این رفتار، ریشه در فرهنگ مصرف‌گرایی و نیز ترس از دست دادن خاطرات دارد.
یکی از شهروندان تهرانی در این باره می‌گوید: «هر بار تصمیم می‌گیرم وسایل اضافه را دور بریزم، اما وقتی به جعبه‌های قدیمی می‌رسم، یاد خاطرات می‌افتم و دستم نمی‌رود. انگار بخشی از گذشته‌ام را دور می‌ریزم.»
خانه‌تکانی؛ فرصتی برای بخشش
در کنار دور ریختن وسایل، برخی خانواده‌ها پاییز را فرصتی برای اهدای لباس‌ها و وسایل سالم به نیازمندان می‌دانند. فعالان اجتماعی می‌گویند با سرد شدن هوا، نیاز به لباس گرم و وسایل ضروری در میان اقشار کم‌درآمد افزایش می‌یابد و خانه‌تکانی می‌تواند به حرکتی خیرخواهانه تبدیل شود.
یک موسسه خیریه در تهران اعلام کرده است که در پاییز امسال، میزان اهدای لباس و لوازم گرم نسبت به سال گذشته کاهش یافته و از شهروندان خواسته است در جریان خانه‌تکانی، اقلام قابل استفاده را به مراکز جمع‌آوری کمک‌های مردمی تحویل دهند.
خانه‌تکانی فصلی، اگرچه امروز کمرنگ‌تر از گذشته شده، اما همچنان می‌تواند به‌عنوان فرصتی برای نظم‌دهی به زندگی، آرامش ذهنی و کمک به دیگران احیا شود. کارشناسان تأکید می‌کنند احیای این رسم، نیازمند تغییر نگاه جامعه به مصرف، مالکیت و سادگی است؛ نگاهی که شاید در زندگی پرشتاب امروز، بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم.
