[ad_۱]
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بیتردید «علم» در کنار مفاهیمی چون عدالت، استقلال و پیشرفت از جمله پررنگترین مضامین چهار دهه اخیر در سخنان آیتالله خامنهای رهبر شهید انقلاب اسلامی است. از نخستین سالهای رهبری تا امروز، دانشگاه، پژوهش، تولید علم، فناوری، نهضت نرمافزاری، مرجعیت علمی و اقتصاد دانشبنیان بارها در سخنرانیهای ایشان تکرار شدهاند. این تکرار که از نگاه تدوینکنندگان کتاب «روشنای علم» اتفاقی نیست، نشانه شکلگیری یک منظومه فکری منسجم درباره نسبت علم و آینده ایران محسوب میشود.
بنابر روایت ایبنا، کتاب «روشنای علم» که با همین رویکرد تدوین شده، مجموعهای سامانیافته از بیانات رهبر شهید انقلاب است که از میان هزاران صفحه سخنرانی، پیام و نوشته استخراج شده و در قالب فصلهای موضوعی تنظیم شده است. تدوینکنندگان در مقدمه توضیح میدهند که برای تهیه کتاب، ابتدا دهها کلیدواژه مرتبط با علم تعریف شده، سپس همه بیانات مرتبط گردآوری، دستهبندی، نمایهسازی و در نهایت با حذف تکرارها در قالب اثری منسجم منتشر شده است.
«روشنای علم» با بحث درباره جایگاه علم در اسلام آغاز میشود و تلاش میکند نشان دهد که از منظر متون دینی، دانشاندوزی یک فعالیت حاشیهای نیست، بلکه تکلیفی دینی و اجتماعی است. در این بخش، علم با مفاهیمی همچون جهاد، کرامت انسان، رشد جامعه و مسئولیت اجتماعی پیوند میخورد و از مخاطب خواسته میشود علم را بخشی از رسالت انسانی بداند، نه صرفاً وسیلهای برای کسب موقعیت یا درآمد.
عمده اهتمام تدوینکنندگان اثر، تأکید مداوم بر پیوند میان دین و دانش است. برخلاف تصویری که گاه از تقابل این دو ارائه میشود، «روشنای علم» بر آن است که تمدن اسلامی تاریخی طولانی در تولید دانش داشته و عقبماندگی علمی جوامع اسلامی را نباید به آموزههای دینی نسبت داد. در بخشهای آغازین کتاب، با اشاره به نقش دانشمندان مسلمان در انتقال و گسترش علوم و همچنین سفارشهای پیامبر اسلام (۲) درباره طلب علم، این استدلال مطرح میشود که دین نهتنها مانع علم نیست، بلکه یکی از مهمترین مشوقهای آن است.
این مهم را میتوان در بخشهای محوری چون نقد «توقف علمی» و ستایش «یادگیری مستمر» دید. نیز، در بخشهای مختلف، بر این نکته تأکید میشود که فرآیند آموختن پایانی ندارد و جامعهای که از تولید دانش بازبماند، ناگزیر، به مصرفکننده دستاورد دیگران تبدیل خواهد شد. این نگاه، بعدها در فصلهای مربوط به تولید علم و مرجعیت علمی نیز ادامه پیدا میکند و کتاب از ضرورت عبور از مرحله ترجمه و اقتباس به مرحله نوآوری و نظریهپردازی سخن میگوید.
تدوینکنندگان اثر، علم را صرفاً مجموعهای از اطلاعات نمیدانند. در بخشهای مختلف، بر این نکته تأکید میشود که دانش زمانی ارزشمند است که بتواند به عمل، تحول اجتماعی و حل مسائل واقعی منجر شود. از همین رو، کتاب بارها بر پیوند میان علم، عقلانیت، تجربه، مسئولیتپذیری و تصمیمگیری درست تأکید میکند. در این روایت، علم زمانی به سرمایه ملی تبدیل میشود که در خدمت پیشرفت جامعه قرار گیرد و از مرزهای کلاس درس و آزمایشگاه فراتر رود.
صاحبان اثر از «اقتدار علمی» که در سراسر کتاب تکرار میشود نیز غافل نماندهاند. است. در نگاه ارائهشده، قدرت کشورها در دنیای امروز بیش از هر زمان دیگری به توانایی آنها در تولید دانش وابسته است. به همین دلیل، توسعه علمی ضرورتی راهبردی برای حفظ استقلال و افزایش قدرت ملی معرفی میشود. کتاب بارها هشدار میدهد که وابستگی علمی، بهتدریج وابستگی اقتصادی، صنعتی و حتی سیاسی را نیز به دنبال خواهد آورد. از این منظر، دانشگاه و پژوهشگاه تنها مراکز آموزشی نیستند، بلکه بخشی از زیرساخت امنیت و آینده کشور به شمار میروند.
در ادامه، کتاب به نقش دانشگاه میپردازد که در این منظومه فکری، فراتر از محل آموزش تخصصی تعریف میشود. دانشگاه باید محل تولید فکر، تربیت نیروی انسانی، حل مسائل کشور و پرورش روحیه خلاقیت باشد. همچنین بر مسئولیت استادان، پژوهشگران و دانشجویان در شکلگیری نهضت علمی تأکید میشود و از آنان خواسته میشود که به جای تکرار دستاوردهای دیگران، در مسیر نوآوری و نظریهپردازی حرکت کنند.
در کنار دانشگاه، سهم حوزههای علمیه نیز در کتاب نادیده گرفته نشده است. تدوینکنندگان تلاش کردهاند نشان دهند که از نگاه رهبر انقلاب، همکاری حوزه و دانشگاه میتواند به تولید علوم انسانی متناسب با نیازهای جامعه اسلامی کمک کند. این بخش، بیش از آنکه وارد مباحث تخصصی علوم انسانی شود، بر ضرورت گفتوگو و همافزایی میان دو نهاد علمی کشور تأکید دارد.
اخلاق علم هم جایگاه ویژهای در کتاب دارد. برخلاف بسیاری از آثار سیاستگذاری علمی که تنها بر شاخصهای کمی، فناوری یا سرمایهگذاری تمرکز دارند، «روشنای علم» بارها به اخلاق پژوهش، مسئولیت دانشمند، انگیزه الهی، پرهیز از خودنمایی علمی و تعهد اجتماعی پژوهشگران اشاره میکند. در این نگاه، پیشرفت علمی اگر از اخلاق جدا شود، ممکن است به ابزاری برای سلطه یا آسیب به انسان تبدیل شود.
کتاب همچنین نگاه ویژهای به جوانان دارد. در بخشهای مختلف، جوانان مهمترین سرمایه علمی کشور معرفی میشوند و بر اعتماد به توان نسل جدید، شکوفایی استعدادها، خودباوری و ایجاد زمینههای رشد علمی تأکید میشود. این نگاه خوشبینانه به ظرفیت نسل جوان، یکی از خطوط ثابت سراسر کتاب است و در موضوعاتی مانند فناوری، پژوهش، نوآوری و آینده کشور بارها تکرار میشود.
کوتاه سخن آنکه، «روشنای علم» که درباره جایگاه علم در سرنوشت یک ملت سخن میگوید، توانسته یکی از منسجمترین صورتبندیهای موجود از اندیشه علمی رهبر شهید انقلاب را در قالبی منظم و قابل مراجعه گردآوری کند و از همین رو، برای شناخت این منظومه فکری، اثری قابل توجه به شمار میآید.
«روشنای علم» در ۸۳۱ صفحه بههمت موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی منتشر شده است.
