به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، هفته وحدت، از ۱۲ تا ۱۷ ربیعالاول، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی مشترکات میان مذاهب اسلامی است؛ اشتراکاتی که میتواند زمینهساز همدلی بیشتر مسلمانان شود. حجاب یکی از همین آموزههای مشترک قرآنی است که در نگاه شیعه و اهل سنت، جایگاهی مهم دارد و میتواند به عنوان نمادی از هویت مشترک مسلمانان مورد توجه قرار گیرد.
بنابر روایت ابنا، در قرآن کریم آیات متعددی درباره عفاف، نگاه، پوشش و رعایت حدود میان زن و مرد مؤمن آمده است. آیات ۳۰ و ۳۱ سوره نور و آیه ۵۹ سوره احزاب از مهمترین آیات در این زمینه هستند و مفسران و فقیهان شیعه و سنی در اصل ضرورت رعایت پوشش و عفاف اسلامی اتفاق نظر دارند.
از این منظر، هفته وحدت میتواند فرصتی برای ارائه روایتی متفاوت از حجاب باشد؛ روایتی که به جای قرار دادن آن در چارچوب اختلافات، بر وجه مشترک آن میان مسلمانان تأکید کند و حجاب را بخشی از هویت دینی، اخلاقی و فرهنگی امت اسلامی معرفی کند.
هفته وحدت؛ فرصتی برای بازخوانی مشترکات
۱۲ تا ۱۷ ربیعالاول، روزهایی است که با عنوان هفته وحدت اسلامی شناخته میشود. این فاصله زمانی، میان ۱۲ ربیعالاول، که در میان اهل سنت به عنوان میلاد پیامبر اکرم(ص) شناخته میشود، و ۱۷ ربیعالاول، که شیعیان آن را سالروز ولادت پیامبر(ص) میدانند، قرار گرفته است.[۱]
این ابتکار باعث شد اختلاف در نقل تاریخ ولادت پیامبر(ص) به جای آنکه به عاملی برای فاصله گرفتن مسلمانان تبدیل شود، به فرصتی برای برگزاری جشنهای مشترک و تقویت همدلی میان آنان تبدیل شود.[۲] در واقع، فلسفه هفته وحدت یادآور این نکته است که مسلمانان، با وجود تفاوت در برخی دیدگاههای مذهبی، از اشتراکات گسترده و عمیقی برخوردارند.
تأکید قرآن کریم بر وحدت مسلمانان نیز اهمیت این موضوع را دوچندان میکند. تاریخ نشان داده است که ایجاد شکاف و اختلاف میان جوامع اسلامی همواره یکی از ابزارهای تضعیف مسلمانان بوده است.
وحدت اسلامی به معنای کنار گذاشتن اعتقادات و باورهای هر مذهب نیست؛ بلکه میتوان در عین پایبندی به اصول اعتقادی خود، بر مشترکات تأکید کرد و در برابر دشمن مشترک، موضعی هماهنگ داشت. شهید مرتضی مطهری نیز در تبیین مفهوم وحدت اسلامی، بر همین نکته تأکید کرده است.[۳]
حجاب را نیز میتوان یکی از جلوههای روشن چنین اشتراکاتی دانست؛ موضوعی که در منابع اسلامی و فقهی هر دو جریان بزرگ اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.
حجاب در قرآن؛ آموزهای مشترک میان مسلمانان
قرآن کریم در چندین آیه، مؤمنان را به رعایت عفاف، کنترل نگاه و حفظ پوشش دعوت کرده است. سه آیه مهم در این زمینه، آیات ۳۰ و ۳۱ سوره نور و آیه ۵۹ سوره احزاب هستند؛ آیاتی که در استدلالهای فقهی درباره ضرورت حجاب و عفاف جایگاه ویژهای دارند.[۴]
خداوند در سوره نور میفرماید:
﴿وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا ۖ وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَیٰ جُیُوبِهِنَّ﴾(۵)
«و به زنان مؤمن بگو دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند و پاکدامنی ورزند و زیورهای خود را آشکار نگردانند مگر آنچه که طبعاً از آن پیداست و باید روسری خود را بر سینه خویش [فرو] اندازند.»
این آیه که از آن با عنوان «آیه حجاب» نیز یاد میشود، یکی از مستندات مهم فقیهان برای بیان حکم حجاب است.[۶] نکته مهم در این آیه آن است که قرآن کریم، تنها به نوع پوشش توجه نکرده، بلکه مسئله نگاه و حفظ پاکدامنی را نیز در کنار آن مطرح کرده است.
بنابراین، حجاب در منطق قرآن صرفاً به پوشاندن ظاهر محدود نمیشود، بلکه در مجموعهای از رفتارهای مرتبط با عفاف و سلامت اخلاقی جامعه معنا پیدا میکند.
در آیه دیگری از سوره احزاب آمده است:
﴿یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِّأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ ۚ ذَٰلِکَ أَدْنَیٰ أَن یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ ۗ وَکَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِیمًا﴾(۷)
«ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: چادرهای خود را بر خویش فرو افکنند، این کار برای اینکه [به عفت و پاکدامنی] شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند، مناسبتر است و خداوند آمرزنده و مهربان است.»
این آیه که به «آیه جلباب» شهرت دارد، علاوه بر بیان دستور مربوط به پوشش، به یکی از کارکردهای آن نیز اشاره میکند؛ یعنی شناخته شدن زنان مؤمن و در امان ماندن آنان از آزار.[۸]
در چنین نگاهی، حجاب را میتوان در ارتباط با کرامت، عفاف و امنیت اجتماعی زن مسلمان مورد بررسی قرار داد، نه صرفاً به عنوان یک محدودیت ظاهری.
اما نکته مهم دیگری نیز در قرآن وجود دارد؛ این کتاب آسمانی پیش از آنکه زنان را مورد خطاب قرار دهد، مردان مؤمن را به رعایت عفاف و کنترل نگاه دعوت میکند:
﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ۚ ذَٰلِکَ أَزْکَیٰ لَهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ﴾(۹)
«به مردان مؤمن بگو: دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند و پاکدامنی ورزند، این برای آنان پاکیزهتر است، که خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است.»
این تقدم خطاب به مردان، نکتهای قابل توجه درباره مفهوم حجاب در قرآن به شمار میرود. بر اساس این آیه، مسئولیت حفظ عفاف اجتماعی تنها متوجه زنان نیست و مردان نیز وظیفه دارند نگاه خود را کنترل کرده و حدود اخلاقی را رعایت کنند.[۱۰]
از این منظر، حجاب را باید بخشی از یک فرهنگ عمومی عفاف دانست؛ فرهنگی که هم زن و هم مرد در شکلگیری و حفظ آن مسئول هستند.
حجاب؛ نقطه اشتراک فراتر از تفاوتهای مذهبی
یکی از دلایلی که میتوان حجاب را در چارچوب هفته وحدت مورد توجه قرار داد، اشتراک نظر شیعه و اهل سنت در اصل ضرورت آن است. در منابع تفسیری و فقهی هر دو مذهب، بر رعایت عفاف، کنترل نگاه و حفظ حدود ارتباط زن و مرد نامحرم تأکید شده است.[۱۱]
البته شیوههای پوشش و مدلهای حجاب در میان جوامع و فرهنگهای مختلف میتواند متفاوت باشد، اما اصل پوشش اسلامی در میان زنان مسلمان، وجهی مشترک ایجاد کرده است.
حتی در جوامع غربی نیز برخی زنان مسلمان، حجاب را بخشی از هویت دینی و عاملی برای احساس پیوند با دیگر مسلمانان میدانند و از آن به عنوان نشانهای از هویت و انتخاب شخصی خود یاد میکنند.[۱۲]
از همین رو، حجاب را نمیتوان صرفاً موضوعی مربوط به یک جامعه یا یک مذهب خاص دانست. این پوشش در بسیاری از نقاط جهان به یکی از نشانههای قابل مشاهده هویت اسلامی تبدیل شده است.
همین ویژگی باعث شده است که حجاب در نگاه برخی تحلیلها، نمادی از هویت اسلامی و تعهد فرد به ارزشهای دینی تلقی شود.[۱۳] بنابراین، توجه به آن در هفته وحدت میتواند به جای برجسته کردن اختلافها، بر اشتراکات مسلمانان تمرکز کند.
زنان مسلمان شیعه و سنی، با وجود تفاوتهای مذهبی، میتوانند با تأکید بر ارزشهای مشترک اسلامی نشان دهند که حجاب میتواند عاملی برای همدلی و همبستگی باشد؛ نه موضوعی برای ایجاد فاصله و اختلاف.
رسانه و حجاب؛ روایت متفاوت در هفته وحدت
رسانهها میتوانند در هفته وحدت، زاویهای متفاوت از مسئله حجاب را برای مخاطبان خود روایت کنند. به جای آنکه حجاب تنها در چارچوب بحثهای اختلافی مطرح شود، میتوان بر اشتراکات مسلمانان و جایگاه آن در فرهنگ اسلامی تمرکز کرد.
برگزاری برنامهها و همایشهای مشترک با حضور بانوان و مبلغات شیعه و سنی، انعکاس مراسم مردمی هفته وحدت و معرفی شیوههای متنوع حجاب در جوامع اسلامی، از جمله اقداماتی است که میتواند به تقویت این نگاه کمک کند.
رسانه همچنین میتواند با معرفی تجربه زنان محجبه در کشورهای مختلف، تصویر متنوعتری از زندگی مسلمانان ارائه دهد و نشان دهد که حجاب در فرهنگهای گوناگون اسلامی، با وجود تفاوت در شکل و سبک، همچنان از یک ریشه مشترک برخوردار است.
در این روایت، حجاب میتواند به عنوان بخشی از هویت اسلامی، فرهنگی و اخلاقی مسلمانان معرفی شود؛ همانگونه که در برخی تحلیلها از آن به عنوان «سنگری برای حفظ هویت اسلامی، فرهنگی و اخلاقی مسلمانان» یاد شده است.[۱۴]
چنین روایتی، ظرفیت آن را دارد که به جای دامن زدن به اختلافات، بر اشتراکات تأکید کند و از حجاب به عنوان یکی از نشانههای قابل مشاهده هویت مشترک مسلمانان سخن بگوید.
حجاب؛ میراث مشترک و نشانهای از همبستگی
هفته وحدت فرصتی است تا مسلمانان بار دیگر به مشترکات عمیق خود توجه کنند. تفاوتهای مذهبی، مانع از آن نیست که مسلمانان در اصول و ارزشهای بنیادین بسیاری، اشتراک داشته باشند.
حجاب یکی از همین ارزشهای مشترک است که ریشه در آموزههای قرآن کریم دارد و در کنار مفاهیمی همچون عفاف، کرامت و حفظ حرمت انسان مورد توجه قرار گرفته است.
از این منظر، حجاب تنها یک مسئله فقهی نیست؛ بلکه برای بسیاری از مسلمانان، بخشی از هویت دینی و فرهنگی آنان نیز به شمار میرود. همین ویژگی میتواند آن را به پلی برای گفتوگو و همدلی میان مسلمانان تبدیل کند.
در شرایطی که اختلاف و تفرقه میتواند جوامع اسلامی را از ظرفیتهای مشترک خود دور کند، تأکید بر ارزشهایی که مسلمانان را به یکدیگر نزدیک میکند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
حجاب نیز میتواند یکی از این نمادهای مشترک باشد؛ پرچمی که زنان مسلمان، فارغ از قومیت و تفاوتهای مذهبی، میتوانند در کنار یکدیگر بر هویت، عفاف و کرامت اسلامی تأکید کنند.
هفته وحدت، از این منظر، فرصتی مناسب برای برجسته کردن همین اشتراکات و تقویت این پیام است که مسلمانان، با وجود تفاوتهای مذهبی، میتوانند در ارزشهای مشترک خود همدل و همصدا باشند.
پینوشت:
۱. هفته وحدت، ویکیشیا،
۲. همان.
۳. پایگاه امام خمینی(ره)،
۴. شهید مرتضی مطهری، «الغدیر و وحدت اسلامی (شش مقاله)»،
۵. آیه جلباب، ویکیشیا،
۶. سوره نور، آیه ۳۱.
۷. سوره احزاب، آیه ۵۹.
۸. آیه جلباب، ویکیشیا،
۹. سوره نور، آیه ۳۰.
۱۰. ویکیشیا،
۱۱. همان.
۱۲. «حجاب نماد وحدت زنان از هر قوم و نژاد است»، خبرگزاری فارس،
۱۳. «حجاب؛ سنگری برای حفظ هویت اسلامی، فرهنگی و اخلاقی مسلمانان»، خبرگزاری مهر،
۱۴. همان.
