[ad_۱]
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مرور زیارت عاشورا نشان می دهد چند مضمون اصلی در آن بارها تکرار شده و به اصطلاح پُربَسامد هستند و این تکرار، هم پیام دارد و هم راهبرد است.
«بسم الله الرحمن الرحیم؛
اشاره: این جانب در تحقیقی که در سال ۱۳۹۴ درباره کتاب «الجامع الصغیر» سیوطی انجام دادم، آن کتاب را با روش تحلیل محتوا ارزیابیِ نقادانه کردم و محصول آن تحقیقات در قالب سه مقاله علمی-پژوهشی در مجلات معتبر کشور (تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهراء؛ پژوهش های قرآن و حدیث دانشگاه تهران؛ علوم حدیث دارالحدیث) در سالهای ۱۳۹۴ – ۹۵ منتشر شدند و محصول نهایی آن مقالات با تجدیدنظر و اضافات در کتابی در سال ۱۳۹۴ توسط دانشگاه قم با عنوان «ارزیابی الجامع الصغیر» منتشر شد. آن تحقیقات را میتوان جزء اولین مطالعاتِ سیستماتیک در حوزه قرآن و حدیث با روش تحلیل محتوا دانست. پس از آن همواره این دغدغه را داشتم که زیارت عاشورا را با روش تحلیل محتوای کمی و کیفی مطالعه کنم که این فرصت دست نمیداد و بارها در جلسات آموزشیِ خود در حوزه و دانشگاه به برخی از دانشجویان و طلاب توصیه کردم این مدل از روش تحلیلیِ زیارت عاشورا و دیگر دعاها و زیارات را پیادهسازی کنند. اخیراً که تصمیم به نگارشِ تحقیقی در این حوزه گرفتم، متوجه شدم سال گذشته مقالهای در این زمینه منتشر شده که پس از مطالعه معلوم شد تفاوت زیادی با دستاوردهای نگارنده دارد.[۱] از این رو نگارش تحقیق فرارو ضرورت نمود.
مرور زیارت عاشورا نشان می دهد چند مضمون اصلی در آن بارها تکرار شده و به اصطلاح پُربَسامد هستند و این تکرار، هم پیام دارد و هم راهبرد است. دو پرسش مرتبط با این موضوع چنین صورت بندی می شود این است:
مضامین اصلی و پربسامد زیارت عاشورا کدام هستند؟
مضامین اصلی چگونه می توانند الگوی کاملی برای همۀ رفتارهای ما در یک سبک زندگی مومنانه باشند؟
تفصیل پاسخ به پرسشهای یادشده به شرح زیر در دو بخش ارائه شده است:
الف – مضامین محوری: توحید، معاد، معرفی ولایت و دشمنان ولایت، تولا و تبرا
برای استخراج این مضامین، جدول کدگذاری فرازهای زیارت عاشورا به شرح زیر ارائه می شود:
فراز زیارت عاشورا
مضمون
۱- السَّلامُ عَلَیْکَ یَا أَبا عَبْدِاللّٰهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یا خِیَرَهَ اللّٰهِ وَابْنَ خِیرَتِهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ، وَابْنَ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ فاطِمَهَ سَیِّدَهِ نِساءِ الْعالَمینَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا ثارَ اللّهِ وَ ابْنَ ثارِه، وَ الْوِتْرَ الْمَوْتُورَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ وَ عَلَی الْاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِنائِکَ، عَلَیْکُمْ مِنّی جَمیعًا سَلامُ اللّهِ اَبَدًا ما بَقیتُ وَ بَقِیَ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ
معرفی توحید و ولایت حسینی: نثار دائمی سلام خداوند بر امام حسین (علیه السلام) و یارانشان که نشان از وابستگی مقام ولایت آنان به توحید الهی دارد
۲- لَقَدْ عَظُمَتِ الرَّزِیَّهُ، وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتِ الْمُصیبَهُ بِکَ عَلَیْنا وَ عَلی جَمیعِ اَهْلِ الْاِسْلامِ، وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتْ مُصیبَتُکَ فِی السَّماواتِ عَلی جَمیعِ اَهْلِ السَّماواتِ
معرفی ولایت: معرفی بزرگی ابتلای حسینی و مصیبت و ماتم امام حسین (علیه السلام) که او را مستحق مقام ولایت کرده است
۳ – فَلَعَنَ اللّهُ اُمَّهً اَسَّسَتْ اَساسَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ عَلَیْکُمْ اَهْلَ الْبَیْتِ، وَ لَعَنَ اللّهُ اُمَّهً دَفَعَتْکُمْ عَنْ مَقامِکُمْ، وَ اَزالَتْکُمْ عَنْ مَراتِبِکُمُ الَّتی رَتَّبَکُمُ اللّهُ فیها، وَ لَعَنَ اللّهُ اُمَّهً قَتَلَتْکُمْ، وَ لَعَنَ اللّهُ الْمُمَهِّدینَ لَهُمْ بِـالَّتمْکینِ مِنْ قِتالِکُمْ
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: لعن و نفرین بر دشمنان امام حسین (علیه السلام)
۴- بَرِئْتُ اِلَی اللّهِ وَ اِلَیْکُمْ مِنْهُمْ وَ مِنْ اَشْیاعِهِمْ وَ اَتْباعِهِمْ وَ اَوْلِیائِهِمْ.
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: اعلام برائت و بیزاری جستن از دشمنان اهل بیت (علیهمالسلام) و پیروانشان
۵- اِنّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ اِلی یَوْمِ الْقِیامَهِ
تولا و تبرا: اعلام دوستی با دوستان اهل بیت (علیهمالسلام) و یارانشان و دشمنی و جنگ با دشمنان ایشان.
۶- وَ لَعَنَ اللّهُ آلَ زیادٍ وَ آلَ مَرْوانَ، وَ لَعَنَ اللّهُ بَنی اُمَیَّهَ قاطِبَهً، وَ لَعَنَ اللّهُ ابْنَ مَرْجانَهَ، وَ لَعَنَ اللّهُ عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ، وَ لَعَنَ اللّهُ شِمْراً، وَ لَعَنَ اللّهُ اُمَّهً اَسْرَجَتْ وَ اَلجَمَتْ وَ تَنَقَّبَتْ لِقِتالِکَ.
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: لعن و نفرین بر دشمنان امام حسین (علیه السلام) و یارانشان
۷- بِاَبی اَنْتَ وَ اُمّی لَقَدْ عَظُمَ مُصابی بِکَ،
تبرا و معرفی مقام ولایت: بزرگی جنایت جانیان و ابتلای عظیم حسینی
۸- فَاَسْاَلُ اللّهَ الَّذی اَکْرَمَ مَقامَکَ وَ اَکْرَمَنی بِکَ، اَنْ یَرْزُقَنی طَلَبَ ثارِکَ مَعَ اِمامٍ مَنْصُورٍ مِنْ اَهْلِ بَیْتِ مُحَمَّدٍ
تبرا و معرفی مقام ولایت: گرامی بودن امام حسین (علیه السلام) و زائر ایشان به واسطۀ آن بزرگوار و درخواست توفیق خونخواهی با امام منصور
۹- اَللّهُمَّ اجْعَلْنی عِنْدَکَ وَجیهًا بِـالْحسین (علیه السلام) (علیه السلام) عَلَیْهِ السّلامُ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَهِ.
تولا و معرفی مقام ولایت و یاد معاد: درخواست آبرومندی و عزت در دنیا و آخرت به واسطه حضرت حسین (علیه السلام) در پیشگاه خداوند.
۱۰- اِنّی اَتَقَرَّبُ اِلَی اللّهِ وَ اِلی رَسُولِه وَ اِلی اَمیرِالْمُؤْمِنینَ، وَ اِلی فاطِمَهَ وَ اِلَی الْحَسَنِ وَ اِلَیْکَ بِمُوالاتِکَ، وَ بِالْبَرآئَهِ مِمَّنْ قاتَلَکَ وَ نَصَبَ لَکَ الْحَرْبَ، وَ بِالْبَرآئَهِ مِمَّنْ اَسَّسَ اَساسَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ عَلَیْکُمْ
تولا و تبرا: نزدیکی جستن به خدا، رسول، امیرالمؤمنین، فاطمه زهرا، حسنین (علیهمالسلام) از طریق دوستی با امام حسین (علیه السلام) و بیزاری از دشمنان حضرت
۱۱- وَ اَبْرَاُ اِلَی اللّهِ وَ اِلی رَسُولِه مِمَّنْ اَسَّسَ اَساسَ ذلِکَ، وَ بَنی عَلَیْهِ بُنْیانَهُ، وَ جَری فی ظُلْمِه وَ جَوْرِه عَلَیْکُمْ وَ عَلی اَشْیاعِکُمْ
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: اعلام برائت و بیزاری جستن از دشمنان (علیهمالسلام) و یارانشان
۱۲- بَرِئْتُ اِلَی اللّهِ وَ اِلَیْکُمْ مِنْهُمْ، وَ اَتَقَرَّبُ اِلَی اللّهِ ثُمَّ اِلَیْکُمْ بِمُوالاتِکُمْ وَ مُوالاهِ وَلِیِّکُمْ، وَ بِالْبَرآئَهِ مِنْ اَعْدائِکُمْ وَ النّاصِبینَ لَکُمُ الْحَرْبَ، وَ بِالْبَرآئَهِ مِنْ اَشْیاعِهِمْ وَ اَتْباعِهِمْ.
تو لا و تبرا: اعلام دوستی با اهل بیت (علیهمالسلام) و دوستانشان و برائت و بیزاری جستن از دشمنان (علیهمالسلام) آنان و یارانشان
۱۳- اِنّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ، وَ وَلِیٌّ لِمَنْ والاکُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَـنْ عـاداکُمْ
تو لا و تبرا: دوستی با دوستان شما اهل بیت (علیهمالسلام) و دشمنی و جنگ با دشمنان شما.
۱۴- فَاَسْـاَلُ اللّهَ الَّذی اَکْرَمَنی بِمَعْرِفَتِکُمْ وَ مَعْرِفَهِ اَوْلِیائِکُمْ، وَ رَزَقَنِـی الْبَرائَـهِ مِنْ اَعْدائِکُـمْ،
تولا و تبرا و معرفی مقام ولایت: گرامی بودن نزد خداوند به واسطه معرفت امام حسین (علیه السلام) و دوستان حضرت
۱۵- اَنْ یَجْعَلَنی مَعَکُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَهِ، وَ اَنْ یُثَبِّتَ لی عِنْدَکُمْ قَدَمَ صِدْقٍ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَهِ
تولا و یاد معاد: درخواست همراهی با ایشان در دنیا و آخرت
۱۶- وَ اَسْاَلُهُ اَنْ یُبَلِّغَنِی الْمَقامَ الْمَحْمُودَ لَکُمْ عِنْدَ اللّهِ،
معرفی توحید و ولایت و تولا: بیان دارا بودن مقام توحیدی محمود توسط اهل بیت و درخواست رسیدن به آن
۱۷- وَ اَنْ یَرْزُقَنی طَلَبَ ثاری (ثارِکُمْ) مَعَ اِمامٍ هُدًی (مَهْدیٍّ) ظاهِرٍ ناطِقٍ بِـالْحَقِّ مِنْکُمْ
تبرا: درخواست توفیق خونخواهی و بیزاری جستن به همراه امام منصور
۱۸- وَ اَسْاَلُ اللّهَ بِحَقِّکُمْ وَ بِالشَّأْنِ الَّذی لَکُمْ عِنْدَهُ، اَنْ یُعْطِیَنی بِمُصابی بِکُمْ اَفْضَلَ ما یُعْطی مُصابًا بِمُـصیبَتِه؛ مُصیبَهً ما اَعْظَمَها وَ اَعْظَمَ رَزِیَّتَها فِی الْاِسْلامِ وَ فی جَمیعِ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ.
تولا و معرفی مقام ولایت حسینی: بیان عظمت مصیبت ولایت حسینی و درخواست پاداش برتر از جانب خداوند برای سوگواری و مصیبت امام حسین (علیه السلام)
۱۹- اَللّهُمَّ اجْعَلْنی فی مَقامی هذا مِمَّنْ تَنالُهُ مِنْکَ صَلَواتٌ وَ رَحْمَهٌ وَ مَغْفِرَهٌ.
تولا: درخواست نزول رحمت و مغفرت الهی به سبب زیارت
۲۰- اَللّهُمَّ اجْعَلْ مَحْیایَ مَحْیا مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ مَماتی مَماتَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ
تولا: درخواست زندگی و مرگ به سیره و روش محمد و آل محمد
۲۱- اَللّهُمَّ اِنَّ هذا یَوْمٌ تَبَرَّکَتْ بِه بَنُو اُمَیَّهَ، وَ ابْنُ آکِلَهِ الْاَ کْبادِ، اَللَّعینُ ابْنُ اللَّعینِ، عَلی لِسانِکَ وَ لِسانِ نَبِیِّکَ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه، فی کُلِّ مَوْطِنٍ وَ مَوْقِفٍ وَقَفَ فیهِ نَبِیُّکَ
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: لعن و نفرین بر دشمنان امام حسین (علیه السلام)
۲۲- اَللّهُمَّ الْعَنْ اَباسُفْیانَ وَ مُعاوِیَهَ وَ یَزیدَ بْنَ مُعاویَهَ، عَلَیْهِمْ مِنْکَ اللَّعْنَهُ اَبَدَ الاْبِدینَ، وَ هذا یَوْمٌ فَرِحَتْ بِه آلُ زیادٍ وَ آلُ مَرْوانَ بِقَتْلِهِمُ الْحسین (علیه السلام) صَلَواتُ اللّهِ عَلَیْهِ. اَللّهُمَّ فَضاعِفْ عَلَیْهِمُ اللَّعْنَ مِنْکَ وَ الْعَذابَ الاَلیمَ.
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت و یاد معاد: لعن و نفرین بر دشمنان امام حسین (علیه السلام)
۲۳- اَللّهُمَّ اِنّی اَتَقَرَّبُ اِلَیْکَ فی هذَا الْیَوْمِ، وَ فی مَوْقِفی هذا، وَ اَیّامِ حَیاتی، بِـالْبَرائَهِ مِنْهُمْ وَ اللَّعْنَهِ عَلَیْهِـمْ، وَ بِـالْمُوالاهِ لِنَبِیِّکَ وَ آلِ نَبِیِّکَ
تول و تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: تقرب به خداوند با برائت و لعن بر دشمنان اهل بیت و اعلام دوستی با پیامبر و خاندانش.
۲۴- اَللّهُمَّ الْعَنْ اَوَّلَ ظالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ آخِرَ تابِعٍ لَهُ عَلی ذلِکَ. اَللّهُمَّ الْعَنِ الْعِصابَهَ الَّتی جاهَدَتِ الْحُسَیْنَ، وَ شایَعَتْ وَ بایَعَتْ وَ تابَعَتْ عَلی قَتْلِه. اَللّهُمَّ الْعَنْهُمْ جَمیعًا
تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت: لعن و نفرین بر دشمنان امام حسین (علیه السلام)
۲۵- اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِ اللّهِ، وَ عَلَی الْاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِنائِکَ، عَلَیْکَ مِنّی سَلامُ اللّهِ اَبَدًا ما بَقیتُ وَ بَقِیَ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ، وَ لا جَعَلَهُ اللّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّی لِزِیارَتِکُمْ.
توحید و تولا و معرفی مقام ولایت حسینی: نثار دائمی سلام خداوند بر امام حسین (علیه السلام) و یارانشان
۲۶- اَلسَّلامُ عَلَی الْحسین (علیه السلام) وَ عَلی عَلیِّ بْنِ الْحسین (علیه السلام) وَ عَلی اَوْلادِ الْحسین (علیه السلام) وَ عَلی اَصْحابِ الْحُسَیْنِ
توحید و تولا و معرفی مقام ولایت حسینی: نثار دائمی سلام خداوند بر امام حسین (علیه السلام) و یارانشان
۲۷- اَللّهُمَّ خُصَّ اَنْتَ اَوَّلَ ظالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنّی، وَ ابْدَاْ بِه اَوَّلاً ثُمَّ الْعَنِ الثّانِیَ وَ الثّالِثَ وَ الرّابِعَ. اَللّهُمَّ الْعَنْ یَزیدَ خامِساً، وَ الْعَنْ عُبَیْدَ اللّهُ بْنَ زیادٍ وَ ابْنَ مَرْجانَهَ، وَ عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ وَ شِمْراً، وَ آلَ اَبی سُفْیانَ وَ آلَ زیادٍ وَ آلَ مَرْوانَ اِلی یَوْمِ الْقِیامَهِ
تولا و تبرا و معرفی جریان منفور مقابل ولایت و یاد معاد: لعن و نفرین بر دشمنان امام حسین (علیه السلام)
۲۸- اَللّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ حَمْدَ الشّاکِرینَ لَکَ عَلی مُصابِهِمْ، اَلحَمْدُ لِلّهِ عَلی عَظیمِ رَزِیَّتی.
توحید الهی: حمد و شکر خداوند بر غم و اندوه بر مصیبت
۲۹- اَللّهُمَّ ارْزُقْنی شَفاعَهَ الْحسین (علیه السلام) یَوْمَ الْوُرُودِ، وَ ثَبِّتْ لی قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَکَ مَعَ الْحسین (علیه السلام) وَ اَصْحابِ الْحُسَیْنِ، اَلَّذینَ بَذَلُوا مُهَجَهُمْ دُونَ الْحُسَیْنِ
تولا و معرفی مقام ولایت حسینی و یاد معاد: درخواست شفاعت حسین (علیه السلام) در روز ورود به قیامت و درخواست استواری در راه ایشان
جمع بندی بسامد کدهای این جدول در دو نمودار زیر ارائه شده است:
همانطور که بسامدها نشان داده است، محورهای اصلی عبارت اند ازتوحید، معاد، ولایت، تولا و تبرا به معنای جامع از تولا و تبرا نه صرفاً حب و بغض قلبی که شامل همۀ ابعاد سبک زندگی مومنانه است و در محور بعد تحلیل خواهد شد. توحید، گرچه در بسامد کم است اما در کیفیت، مغزِ نغز و زندۀ همۀ مضامین و مقصد آنان است. توضیح اینکه زیارت عاشورا با “السلام” شروع میشود که السلام اسمی از اسماء خداوند است که در سوره حشر و دیگر آیات قرآن از آن یاد شده است و نشان امنیت و سلامت کامل ذات مقدس الهی از هر نقص و بدی و زشتی است و نثار آن به امام معصوم نیز به این معنا است که آن امام معصوم از هر نوع گناه و آلودگی و غفلت از یاد خدا مبرا است و این، بالاترین مقام بندگی یک انسان است که همان منزلتِ سلام است و همین مقام، منشاءِ دارا بودنِ مقام ولایتِ کلیۀ الهیۀ ایشان و همان مقام محمود که در زیارت عاشورا از آن نام برده شده است.[۲] همچنین در پایان زیارت عاشورا، در سجده شکر، تمام حوادث عاشورا و آنچه رخ داده با همه تلخیهایی که داشته را زیبایی تلقی میکند و برای همین خدای متعال را حمد و ستایش میکند؛ زیرا خدای متعال همواره در آزمایش انسانهاست و در سورۀ مومنون فرموده است:
وَ إِنْ کُنَّا لَمُبْتَلینَ[۳]
و ما مسلّماً همگان را همواره آزمایش میکنیم.
و از طرف دیگر در دعاست که به خدای متعال عرض می کنیم:
اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً أَبَداً أَنْتَ حَسَنُ الْبَلَاء:
خدایا آزمایشهای تو همواره زیباست؛[۴]
و در یکی از دعاهای عرفه به خدای متعال عرض می کنیم:
اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلی حُسْنِ بَلائِکَ: خدایا تو را سپاس و ستایش می کنم برای امتحانات زیبایت.[۵]
حمد و ستایش به معنای ستودگی و زیباکاری است و ستایش پایان زیارت عاشورا بدین معناست که: خدایا آنچه دیدم زیبایی بود، همان که حضرت زینب فرمود: ما رَأیتُ اِلّا جَمیلاً: جز زیبایی ندیدم.[۶]
این آغاز و پایان، در حقیقت تجلی توحید در این زیارت شریف است. در میان این دو فراز آغازین و نهایی، پنج حقیقت دیگر نیز تبیین شده است:
۱. معاد به عنوان منزلگاه نهایی بشر که حقیقت توحید را بر همگان آشکار می کند.
۲. مقام و منزلت ولایت که همان منزلت بندگی کامل و در نتیجه مظهریت کامل اسماء حسنای الهی و طبق روایات، معرفت آن عین توحید و معرفت الهی است و شناخت آنان برای درک توحید و نیز تبعیت از آنان لازم است.
۳. جایگاه دشمنان این منزلت فاخر که شناخت آنان برای پرهیز از لغزشگاه لازم است.
۴ و ۵. تولا و تبرا به عنوان الگوی کاملی از هنجارهای رفتاری در سبک زندگی اسلامی و بر پایۀ باورهای مطرح شده در سه بند قبل به عنوان مبانی معرفتی این الگو، که این مطالب در مبحث بعد تحلیل خواهد شد.
ب – سبک زندگی مومنانۀ عاشوراییان بر پایۀ زیارت عاشورا
محورهای شش گانۀ زیارت عاشورا که در مبحث قبل معرفی شدند، یک الگوی کامل سبک زندگی مومنانه شامل مبانی معرفتی و الگوهای کنشی و رفتاری هستند. توضیح اینکه چهار محور توحید، معاد، معرفی مقام ولایت و دشمنان آن، شناختی و مربوط به باورها و بینشها است؛ و دو محور تولی و تبرا به معنای گستردۀ آن یعنی اعم از حب و بغض قلبی و شامل التزام عملی و رفتاری به آن حب و بغض و مربوط به همۀ گرایش ها و کنش های انسانی است. تولی و تبری که با مولفههایی چون سلام کردن مکرر بر آن امام بزرگوار و همینطور لعنت فرستادن بر دشمنان ایشان و دوستی ورزیدن با دوستان آنان و دشمنی ورزیدن با دشمنان آنان و آرزوی زندگی و مرگی چون زندگی و مرگ آنان و … بیان شده است، راه و رسم کامل زندگی مومنانه برای رسیدن به هدف اصلی یعنی معرفت توحیدی الهی است که عین معرفت مقام ولایت است و در زیارت عاشورا با عنوان مقام محمود از آن یاد شده است. این الگوی رفتاری، همۀ ساحتهای فکری، ذهنی، رفتاری، ارتباطات شخصی، میانفردی، اجتماعی، توحیدی، معنوی، عبادی و امثال آن را دربرمیگیرد؛ زیرا اولا مصادیق دریافت کنندۀ دوستی و صمیمیت که اهل بیت و همه دوستان آنان باشد، همۀ ساحتهای ارتباطی انسان از خانواده تا همکاران تا همسایه و … و بلکه همۀ موجودات حیوانی و گیاهان و جمادات که همگی از دوستان اهل بیت هستند را شامل است و مصادیق رفتاری این سلم و مودت نیز بسیار گسترده و شامل هر نوع سلم و دوستی در گفتار و رفتار است یعنی ارتباطاتی با حفظ جان و مال و آبرو و شخصیت و کرامت آن مومن و شامل هر نوع کمک و یاریگری اجتماعی و خیرخواهی و شرنخواهی و احترام و … و بلکه حفظ طبیعت واستفادۀ صحیح از آن و آسیب نرساندن به طبیعت است و این همان زندگی بهشتی انسانی بر روی زمین است. دشمنی با دشمنان آنان نیز به این دلیل است که دشمنی ورزیدن با چنین انوار مقدسی، دشمنی با حقیقت و سبک زندگی مومنانه است و چنین موجودات شروری تهدید زندگی سلم و سالم بشریت و مانع ارتباط صمیمانۀ اجتماع و تحقق زندگی سالم هستند و دشمنی با ایشان به معنای رفع این موانع تکامل است
بدینسان این زیارت، نمودی کامل از تجلی جمال و جلال الهی در بینش و گرایش و رفتار و الگویی کامل از سبک زندگی مومنانه و اسلامی بر پایۀ سلم و دوستی و مودت در همۀ این ساحتها است و اگر دین الهی ما را اسلام نامیده اند به این معنای فاخر و گسترده از سلم و سلامت با خدای متعال (اطاعت و بندگی او) و معصومان (تبعیت از رهاورد وحیانی آنان که سبک زندگی سالم مومنانه است) و سلم و سلامت با همۀ هستی (استفادۀ درست از مخلوقات در راستای هدف والای انسانی و خدمت به آنها و آسیب نزدن به آنها) است. همه اینها در راستای همان سبک زندگی مؤمنانه و توحیدی و ولایی است که همان زندگی پیامبر و اهلبیت است که در قرآن با عنوانِ «حیاتِ طیبه» یعنی زندگی مبتنی بر ایمان (که عبارت است از معرفت توحیدی به خدای متعال و معرفت به معاد و حقیقت ولایت) و عمل صالح (یعنی کنشهای قلبی و رفتاری مومنامه که پیشتر از آنها یادشد) معرفی شده و فرموده است:
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَه[۷]
هر کس کار شایستهای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده میداریم.
این حیاتِ طیبه عبارت است از همان معرفتِ توحیدیِ خدای متعال که در زیارت عاشورا با عنوان مقام محمود معرفی شده و مقام محمود همان معرفتالله و بروز این معرفت در همۀ ارتباطات سالم و مومنانه با همۀ موجودات است که غرض از خلقت انسان است که در قرآن فرموده شده: من جن را خلق نکردم مگر برای اینکه بندگی خدا کنند.[۸]
مصطفی همدانی (استاد حوزه و دانشگاه)
منابع:
قرآن کریم
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط – الإسلامیه)، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیه – تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
سعادت پرور، علی، فروغ شهادت، ۱جلد، احیاء کتاب – تهران، چاپ: سوم، ۱۳۸۸ ش.
ابن طاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف / ترجمه فهری، ۱جلد، جهان – تهران، چاپ: اول، ۱۳۴۸ش.
ابن طاووس، علی بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنه فیما یعمل مره فی السنه (ط – الحدیثه)، ۳جلد، دفتر تبلیغات اسلامی – قم، چاپ: اول، ۱۳۷۶ش.
[۱] . آن مقاله در تحلیل محتوای زیارت عاشورا که در برخی مجلات حدیثی منتشر شده، قدری اشکال روششناختی دارد و از نظر محتوا نیز با نتیجهگیریای که موردِ نظر بنده بوده تفاوت زیادی دارد. اشکالِ روششناختی این است که عنوانِ تحقیق را روشِ تحلیلِ مضمون گذاشتهاند اما روش را تحلیلِ محتوا پیاده کردهاند؛ و روششناسان میدانند روشِ تحلیلِ مضمون یا همان تحلیلِ تماتیک با تحلیلِ محتوا تفاوت دارد. گرچه تحلیلِ محتوا از مرحلۀ کدگذاری تحلیلِ مضمون هم به نوعی استفاده میکند. اشکالِ تفاوتِ محتواییِ تحقیقِ فرارو با تحقیقِ ایشان این است که ایشان مضامینِ اصلیِ زیارت عاشورا را سه محور یعنی تولی و تبری و خواستهها دانستهاند؛ و حال آنکه اولا جای سه رکن توحید معاد و ولایت در این مجموعه خالی است و مضامین اصلی، شش مضمون هستند: توحید، معاد، و معرفی ولایت و دشمنان ایشان ( به عنوان اساس زیارت عاشورا و مضمونِ محوری)؛ و تولی و تبری (به عنوان مضمون ثانوی و در راستای رسیدن به مقام توحید یعنی حیات طیبه که سعادت دنیوی خصوصا اخروی در این زیارت معرفی شده)، برجستهترین مفاهیم و مضامین هستند و خواستهها نیز در راستایِ همان تولی و تبری برای رسیدن به حیات طیبه هستند که سبک زندگی مؤمنانه و پیادهشدنِ تولی و تبری در عمل است. همچنین درخواستهای موجود در زیارت عاشورا، یک مجموعه درخواست معمولی نیستند بلکه الگویی کامل از سبک زندگی مومنانه هستند که این مدلسازی از سبک زندگی در تحقیق فرارو مورد توجه بوده است.
[۲] . سعادت پرور، فروغ شهادت، صص ۳۸۴ – ۳۸۸.
[۳] . المؤمنون : ۳۰.
[۴] . کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۵۸۱.
[۵] . ابن طاووس، الإقبال بالأعمال الحسنه، ج۲، ۵۵.
[۶] . این طاووس، اللهوف، ص ۱۶۰.
[۷] . نحل: ۹۷.
[۸] . وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ (ذاریات: ۵۶).
منبع:حوزه
