به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
اصطلاح «تاریخ قرآن» یکی از تعبیرهایی است که در ارتباط با قرآن به کار میرود؛ مراد از این تعبیر چیست؟ آیا این تعبیر با اصالت و الهیبودن قرآن منافات ندارد؟
پاسخ :
«تاریخ قرآن»، اصطلاح جدید پیرامون شناخت متن و صورت قرآن است و بر مجموعهای از علوم قرآنی از قبیل سرگذشت متن قرآن، وحی و کتابت آن، نزول و چگونگی مراحل آن، جمع و تدوین قرآن و … اطلاق میشود. در این نوشتار کوتاه پس از اشاره به پیشینه این اصطلاح، منافاتنداشتن آن با اصالت قرآن را بیان میکنیم و درنهایت به معرفی برخی از آثار با عنوان «تاریخ قرآن» میپردازیم.
پیشینۀ اصطلاح «تاریخ قرآن»
اصطلاح «تاریخ قرآن» در کتابهای پیشینیان مشاهده نمیشود (۱)؛ با وجود این، مباحث مربوط به تاریخ قرآن بهمثابۀ بخشی از «علوم قرآنی» (۲) که از کهنترین علوم اسلامی است و دانشمندان مسلمان از سدههای آغازین اسلام به تدوین آنها اهتمام داشتهاند، بحث و بررسی شده است (۳).
با ورود مستشرقان به عرصه تحقیق در زمینه علوم اسلامی، بخشی از علوم قرآنی که به پدیده وحی و نزول و چگونگی مراحل نزول و جمع و تدوین قرآن و … مرتبط میشد، تاریخ قرآن (The History of the Quran) نام گرفت (۴). قرآنپژوهان مسلمان در ابتدا اصطلاح «تاریخ قرآن» را پذیرا نشدند و در مواجهه با آن رویکردی انتقادی داشتند؛ ولی کمکم در میان اندیشمندان مسلمان معاصر نیز این گرایش به وجود آمد که برای رفع ابهامها و اشکالهای طرحشده از سوی مستشرقان تحقیقات گستردهتری دراینباره انجام دهند. بنابراین «تاریخ قرآن» بهمثابۀ مبحثی جداگانه در علوم قرآنی مطرح و مقالات و رسالهها و کتابهای فراوانی دراینباره تألیف شد.
بررسی منافات تاریخ قرآن با اصالت و الهیبودن قرآن
اصطلاح «تاریخ قرآن» دربرگیرندۀ مجموعهای از دانشهای قرآنی است که به شناخت و سرگذشت متن قرآن و کتابت وحی و جمع و تدوین این کتاب وحیانی مربوط میشود (۵). «تاریخ» به معنای بازگویی سرگذشت هر موضوعی است و عنوان «تاریخ قرآن» به طور مشخص در پی بازگویی سرگذشت قرآن کریم و چگونگی نزول آن از لوح محفوظ و مراحل جمع و تدوین آن است و منافاتی با الهیبودن قرآن ندارد. همچنین این تعبیر به هیچوجه بیانکنندۀ گردآوری قرآن پس از رسول خدا نیست، بلکه چگونگی جمعآوری و تدوین آن در زمان پیامبر و نیز دیگر مراحل آن پس از پیامبر را بازگو میکند (۶).
بنابراین قرآنپژوهان در عنوان «تاریخ قرآن»، به دنبال بررسی مباحثی دربارۀ سرگذشت قرآن کریم هستند که از لوح محفوظ از سوی فرشتۀ وحی بر پیامبر خدا نازل شد و تا امروز پیشروی ماست. این مباحث نیز مطالب جدیدی نیست، بلکه قرآنپژوهان متقدم نیز به این مطالب پرداختهاند و دربارۀ آنها با عنوان علوم قرآنی بحث و بررسی کردهاند؛ اما ازآنجاکه دامنه مباحث علوم قرآنی گسترش یافته است، برای بخشی از آن عنوان «تاریخ قرآن» را انتخا کردهاند (۷).
معرفی برخی آثار پیرامون «تاریخ قرآن»
مباحث مربوط به «تاریخ قرآن» از دوران اولیه در میان منابع اسلامی و کتابهای علوم قرآنی آمده است؛ ولی در دوران متأخر تکنگاریهایی از سوی قرآنپژوهان مسلمان با همین عنوان نگاشته شده است که چند مورد از آنها بهاختصار عبارتاند از:
۱. در میان قرآنپژوهان مسلمان، نخستین کتاب با نام «تاریخ قرآن» را مجتهد زنجانی (۱۳۰۹ ـ ۱۳۶۰ ق) انتخاب کرد (۸). ابوعبدالله مجتهد زنجانی، «تاریخ القرآن» خود را در ۸۰ صفحه به سال ۱۹۳۵ میلادی/ ۱۳۵۴ قمری در قاهره منتشر کرد. این اثر با ترجمۀ ابوالقاسم سحاب سال ۱۳۱۷ شمسی در ایران منتشر شد (۹).
۲. «تاریخ قرآن» نگاشتۀ محمود رامیار که نخستین کتاب فارسی در موضوع تاریخ قرآن است. این اثر نخستین بار در سال ۱۳۴۶ شمسی، سپس با ویرایش جدید و حجمی بیش از دوبرابر حجم طبع اوّل، سال ۱۳۶۲ شمسی انتشار یافت. «تاریخ قرآن» رامیار در مقایسه با دیگر کتابهای نوشتهشده با همین عنوان، امتیاز و برجستگی دارد (۱۰). رامیار در این کتاب ارزشمند از منابع و مآخذ فراوان بهره جسته است و با دقّتی مضاعف و رعایت اصول پژوهش، به تتّبع و تحقیق در موضوع تاریخ قرآن کریم میپردازد.
رامیار، نظرگاه شیعه امامیه اثنیعشریه در مسائل قرآنی و اعتقادی از قبیل عصمت رسول اکرم، اثبات بیاصلبودن افسانۀ غرانیق و نظایر آن را منعکس میکند. این کتاب از نثری استوار و متین و بیانی ساده و روان برخوردار است (۱۱) و در دومین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران بهترین کتاب سال شناخته شد (۱۲). این اثر ازآنجاکه به عربی ترجمه نشده است، در جهان اسلام ناشناخته مانده است (۱۳).
۳. «تاریخ القرآن» اثر عبدالصبور شاهین که به سال ۱۹۶۶ قمری انتشارات دارالقلم قاهره نشر یافته است (۱۴).
۴. «تاریخ القرآن» تألیف محمدسالم محیسن که سال ۱۴۰۱ قمری در انتشارات «مؤسسه جامعه الشباب» انتشار یافته است.
۵. «تاریخ القرآن» نوشتۀ محمدحسین علی الصغیر که از سوی انتشارات «دارالعالمیه» بیروت در سال ۱۴۰۳ قمری به چاپ رسیده است.
۶. «تاریخ القرآن» اثر محمد طاهر بن عبدالقادر کردیّ مکیّ که سال ۱۳۶۵ قمری به نگارش درآمده است.
۷. «تاریخ و علوم قرآن» تألیف سیدابوالفضل میرمحمدی که از سوی انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم چاپ مجدد یافته است.
۸. «تاریخ و علوم قرآن» نگاشتۀ علی حجتی کرمانی که سال ۱۳۶۰ شمسی در بنیاد قرآن تجدید چاپ شده است.
۹. «تاریخ قرآن» تألیف محمد عزّت دَروَزَه که محمدعلی لسانی فشارکی به فارسی ترجمه کرد و سال ۱۴۰۱ قمری از سوی مرکز نشر انقلاب چاپ شد.
۱۰. «پژوهشی در تاریخ قرآن کریم» نگاشتۀ زندهیاد سیدمحمدباقر حجتی که دفتر نشر فرهنگ اسلامی چندین مرتبه منتشر کرده است.
و کتابهای متعدد دیگر که از حوصلۀ این نوشتار خارج است.
نتیجه:
اصطلاح «تاریخ قرآن» دربرگیرندۀ مجموعهای از دانشهای قرآنی است که به شناخت و سرگذشت متن قرآن و کتابت وحی و جمع و تدوین آن مربوط میشود. این تعبیر، اصطلاح جدیدی است؛ ولی مباحث و مطالب این موضوع، بخشی از مباحث و موضوعات علوم قرآنی است که در کتابهای پیشین بحث و بررسی شده است. اصطلاح «تاریخ قرآن» و نوبودن آن منافاتی با الهیبودن قرآن ندارد و به هیچوجه بیانکنندۀ گردآوری قرآن پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله نیست، بلکه عنوان «تاریخ قرآن» به طور مشخص در پی بازگویی سرگذشت قرآن کریم است؛ از لوح محفوظ تا امروز که پیشروی ماست.
برای مطالعۀ بیشتر:
بهاءالدین خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی؛ چ ۲، تهران: نشر دوستان، ۱۳۸۱ ش، ص ۴۵۸ – ۴۶۷.
پینوشتها:
۱. برای مثال در کتابهای کلاسیک علوم قرآنی چون مقدّمتان فی علوم القرآن، البرهان فی علوم القرآن اثر زرکشی و الاتقان فی علوم القرآن نگاشتۀ سیوطی تعبیر «تاریخ قرآن» مشاهده نمیشود، ولی محتوای آن مورد بحث واقع شده است.
۲. «علوم قرآنی» به مجموعهای از علوم اطلاق میگردد که برای فهم و درک قرآن مجید به عنوان مقدمه فراگرفته میشوند. به بیان دیگر، اطلاعات و دانستنیهایی که آشنایی با آنها برای هر قرآنپژوهی لازم است، مجموعه مباحث علوم قرآنی را تشکیل میدهند.
۳. در برهان زرکشی و اتقان سیوطی مباحث بسیاری در زمینه تاریخ قرآن آمده است. بخش «کتاب القرآن» از بحار الأنوار مجلسی، مفصلترین مباحث مربوط به علوم قرآنی از جمله مباحثی مربوط به تاریخ قرآن است که در مجلدات ۹۲ و ۹۳ آمده است. مناهل العرفان اثر محمّد عبدالعظیم زرقانی و مباحث فی علوم القرآن نگاشتۀ صبحی صالح هم مباحث عمدهای در زمینه تاریخ قرآن را دربر دارند (بهاءالدین خرمشاهی؛ دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی؛ چ ۲، تهران: نشر دوستان، ۱۳۸۱ ش، ج ۱، ص ۴۵۸).
۴. در این میان میتوان به تاریخ قرآن اثر تئودور نولدکه [Th. Nöldeke] (۱۸۳۶ـ۱۹۳۰م) خاورشناس آلمانی اشاره کرد که با عنوان «Geschichte des Qorans» در سال ۱۸۶۰ میلادی انتشار یافت. دیگر عنوان در این زمینه، تاریخ قرآن نوشتۀ رژی بلاشر (۱۹۰۰ – ۱۹۷۳) اسلامشناس فرانسوی است که محمود رامیار با نام «در آستانه قرآن» ترجمه کرده است (ر.ک: بهاءالدین خرمشاهی؛ دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی؛ ج ۱، ص ۴۶۳).
۵. ر.ک: محمود رامیار؛ تاریخ قرآن؛ چ ۲، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۰ ش، ص ۱۲۳. بهاءالدین خرمشاهی؛ «فصلی نوین در پژوهشهای قرآنشناسی»؛ نشر دانش، ش ۱۸، مهر و آبان ۱۳۶۲ ش.
۶. محمود رامیار؛ تاریخ قرآن؛ ص ۱۰.
۷. محمود رامیار؛ تاریخ قرآن؛ ص ۱۰.
۸. محمود رامیار؛ تاریخ قرآن؛ مقدمه، صفحه ده. بهاءالدین خرمشاهی؛ «فصلی نوین در پژوهشهای قرآنشناسی».
۹. ر.ک: بهاءالدین خرمشاهی؛ دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی؛ ج ۱، ص ۴۶۶. نیز برای مطاله بیشتر، ر.ک: علی علیمحمدی؛ ابوعبدالله زنجانی و تاریخ قرآن؛ تهران: خانه کتاب، [بیتا].
۱۰. ر.ک: منصور پهلوان؛ «امتیازات تاریخ قرآن رامیار»؛ فصلنامه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد، ش ۶۵، ص ۴۳ – ۵۴.
۱۱. ر.ک: بهاءالدین خرمشاهی؛ «فصلی نوین در پژوهشهای قرآنشناسی».
۱۲. ر.ک: کیهان فرهنگی، ش ۱۱، تهران، بهمن ۱۳۶۳ ش، ص ۴۰.
۱۳. ر.ک: سیدکاظم طباطبایی؛ «جستجو در احوال و آثار شادروان محمود رامیار»؛ فصلنامه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد، ش ۶۵، ص ۱۳۳ – ۱۶۴.
۱۴. ر.ک: محمود رامیار؛ تاریخ قرآن؛ ص ۱۰. بهاءالدین خرمشاهی؛ «فصلی نوین در پژوهشهای قرآنشناسی».
