تینا مزدکی_بارش شهابی برساوشی یکی از شناختهشدهترین و پربازدیدترین بارشهای شهابی سال است که هر تابستان آسمان نیمکره شمالی را برای علاقهمند ان به نجوم جذاب میکند. امسال نیز این بارش در شرایطی به اوج میرسد که وضعیت ماه برای رصد شهابها بسیار مناسب است و نبود نور ماه میتواند به مشاهده شهابهای کمنورتر کمک کند.
برای بررسی زمان اوج بارش برساوشی، بهترین شرایط رصد، وضعیت ماه و چگونگی شکلگیری این پدیده، با کاظم کوکرم مدرس نجوم در خبرآنلاین به گفتوگو پرداختیم.
آخر هفته جذاب برای علاقهمندان آسمان
کاظم کوکرم، روزنامهنگار علم و مدرس نجوم در پاسخ به این پرسش که اوج بارش برساوشی چه زمانی است؟ توضیح میدهد:«زمان اوج بارش شهابی برساوشی امسال ساعت ۱۸ و ۲۳ دقیقه روز پنجشنبه، ۲۲ مردادماه اعلام شده است. اما از آنجا که در این ساعت صورت فلکی برساوش و کانون این بارش شهابی هنوز برای ما در ایران طلوع نکرده و ضمن اینکه در آن زمان در ایران روز است، بهتر است زمان اوج اعلامشده را بهعنوان یک زمان دقیق برای مشاهده شهابها در نظر نگیریم.»
به گفته او در واقع، برای رصدگران در ایران، بامداد پنجشنبه و بامداد جمعه بهترین زمان برای مشاهده این بارش شهابی است. از حدود نیمهشب به بعد در این دو بامداد و تا زمان سپیدهدم، شرایط برای تماشای شهابهای برساوشی مناسبتر است.
او میگوید:«اینکه بخواهیم یک ساعت و دقیقه مشخص را برای مشاهده بارش شهابی تعیین کنیم، چندان معنای دقیقی ندارد. توصیه من این است که علاقهمندان از نیمهشب تا پیش از سپیدهدم، فرصت کافی برای رصد آسمان داشته باشند.»
کوکرم همچنین در پاسخ به این پرسش که برای رصد برساوشی، کدام مناطق ایران شرایط بهتری دارند؟ توضیح میدهد:« قطعاً فاصله گرفتن از شهرها اهمیت زیادی دارد. بهطور کلی، مناطق کوهستانی، بهخصوص مناطقی که از غبار، آلودگی نوری، ابر و رطوبت دور باشند، شرایط بسیار بهتری برای رصد دارند. در شهرها و با وجود آلودگی نوری، عملاً نمیتوانیم بخش قابل توجهی از شهابهای این بارش را ببینیم. بنابراین اگر امکانش وجود دارد، بهتر است به مناطق خارج از شهر و بهخصوص نقاط مرتفع و تاریک برویم.»
سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران میگوید:« البته مناطق کویری هم میتوانند آسمان تاریکی داشته باشند، اما گرمای شدید در برخی مناطق کویری باعث میشود که این مناطق چندان توصیه نشوند. با توجه به اینکه برای پایان هفته در نیمه شمالی کشور و دامنههای البرز عمدتاً شرایط ابری پیشبینی شده، شاید سفر به برخی مناطق کویری اجتنابناپذیر باشد.»
به گفته او مهم است که مکان انتخابشده از نظر ایمنی مناسب باشد و بهتر است سفر به مناطق خارج از شهر را در قالب گروه انجام داد. همچنین اولویت نخست، مناطق کوهستانیای هستند که آلودگی نوری، غبار، ابر و رطوبت کمتری داشته باشند و اگر چنین امکانی وجود نداشت، میتوان مناطق کویری خارج از شهر را انتخاب کرد؛ البته نه مناطقی که حتی در طول شب نیز دمای بسیار بالایی دارند.
به کدام طرف نگاه کنیم؟
کوکرم همچنین در پاسخ به این پرسش که برای پیدا کردن نقطه مناسب در آسمان، باید به کدام سمت نگاه کرد؟ توضیح میدهد:« بهتر است به سمت شرق نگاه کرد؛ یعنی صندلی یا محل نشستن خودمان را طوری تنظیم کنیم که رو به شرق باشیم و در عین حال بالای سرمان را نگاه کنیم. حتی میتوانیم رو به شرق یا شمال بنشینیم و بخش بالای آسمان را زیر نظر داشته باشیم.»
او میگوید:« البته بهترین حالت این است که اگر امکانش وجود دارد، زیراندازی روی زمین بیندازیم و دراز بکشیم تا بخش بیشتری از آسمان در میدان دید ما قرار بگیرد. در این شرایط باید حتماً لباس گرم همراه داشت، زیرا زمانی که در مناطق کوهستانی برای مدت طولانی بیحرکت باشیم، سرما میتواند آزاردهنده باشد.»
ماه در ایدهآلترین حالت ممکن است
این مدرس نجوم همچنین در پاسخ به این پرسش که وضعیت ماه در شب اوج بارش امسال چگونه است؟ میگوید:« وضعیت ماه در شب اوج بارش امسال بسیار ایدهآل است. ما در ابتدای ماه قمری قرار داریم و همین موضوع شرایط بسیار مناسبی برای رصد ایجاد میکند. در واقع روز چهارشنبه، ۲۱ مرداد، خورشیدگرفتگی کلی رخ میدهد که از اسپانیا، بخشهایی از غرب اروپا و شمال آمریکای شمالی قابل مشاهده است. این یعنی ماه در نزدیکی خورشید قرار دارد و بنابراین هنگام شب، ماه را در آسمان نداریم.»
به گفته سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران این دقیقاً یکی از ایدهآلترین شرایطی است که میتواند برای مشاهده اوج یک بارش شهابی اتفاق بیفتد. امسال اوج بارش برساوشی با نبود ماه در آسمان همزمان شده و از طرف دیگر، این رویداد در پایان هفته و تعطیلات قرار گرفته است. بنابراین مجموع این عوامل شرایط بسیار خوبی را برای رصدگران ایجاد میکند.
ذراتی کوچک که آسمان شب را زیبا میکنند
او همچنین در پاسخ به این پرسش که بارش شهابی برساوشی دقیقاً چگونه شکل میگیرد؟ اینگونه توضیح میدهد:« عمده بارشهای شهابی نتیجه برخورد ذرات باقیمانده از گردش یک دنبالهدار به دور خورشید با جو زمین هستند. به این صورت که مدار گردش زمین به دور خورشید ممکن است در نقاطی با مدار گردش یک دنبالهدار به دور خورشید تقاطع داشته باشد. زمین هر سال در یک بازه زمانی مشخص به آن منطقه میرسد و با ذراتی که از عبور دنبالهدار در آن مسیر باقی ماندهاند، برخورد میکند.»
او میگوید:« زمین تقریباً هر سال در بازه زمانی بین ۲۶ تیر تا دوم شهریورماه به محدودهای از مدار خود میرسد که با ذرات بهجامانده از گردش دنبالهدار سوئیفت-تاتل به دور خورشید برخورد میکند. این ذرات که ابعادشان معمولاً در حد دانههای شن و ریگ است، وقتی با سرعت بسیار زیاد از فضای میانسیارهای وارد جو زمین میشوند، اصطکاک حاصل از برخورد و همچنین یونیزه شدن اتمهای جو زمین باعث میشود این فرایند را به شکل رگههای درخشان نور در آسمان ببینیم.»
به گفته او هرچه ذره تشکیلدهنده شهابواره که عامل پیدایش شهاب است بزرگتر باشد، شهاب حاصل نیز میتواند پرنورتر باشد. شهابها همچنین میتوانند رنگهای مختلفی داشته باشند و رنگ آنها به سمت سبز، زرد یا آبی متمایل شود. این رنگها تا حدی نشاندهنده عناصری هستند که در فرایند ورود ذره به جو بیشتر یونیزه شدهاند.
فرصتی بینظیر برای رصد آسمان
کوکرم همچنین در پاسخ به این پرسش که چرا برساوشی یکی از مشهورترین و محبوبترین بارشهای شهابی سال است؟ میگوید:« یکی از دلایل محبوبیت برساوشی این است که در تابستان نیمکره شمالی اتفاق میافتد؛ یعنی در فصلی که عمده دانشآموزان و دانشجویان تعطیل هستند و بهطور کلی فصل سفر محسوب میشود. در این فصل، تماشای شهابها زیر آسمان شب نیز راحتتر است، چون دیگر سرمای شدید شبهای زمستان را نداریم. علاوه بر این، برساوشی بارش شهابی پرباری است و هر سال در زمان اوج آن میتوان در شرایط مناسب، بیش از ۵۰ شهاب را در یک ساعت مشاهده کرد؛ البته به شرط اینکه آسمان تاریک و پرستاره باشد و ابر، غبار، رطوبت و نور ماه مزاحم رصد نباشند.»
او میگوید:« به همین دلیل، این بارش شهابی به یکی از رویدادهای محبوب و پرمخاطب نجومی تبدیل شده است و تقریباً هر سال نیز شرایط مشابهی دارد؛ یعنی معمولاً اینطور نیست که یک سال بسیار ضعیف و سال دیگر بسیار قوی باشد. البته بارشهای شهابی جذابتر، قویتر و پربارتری هم داریم. برای مثال، بارش شهابی جوزایی که هر سال در روزهای ۲۲ و ۲۳ آذرماه رخ میدهد، از بارشهای بسیار جذاب است. در برخی سالها نیز بارشهایی مانند اژدهایی یا اسدی میتوانند بسیار دیدنی باشند.»
این مدرس نجوم میگوید:« در بسیاری از سالهای اخیر، برساوشی که در تابستان رخ میدهد، بارش شهابی جذابی بوده و مخاطبان زیادی را به خود جلب کرده است. البته هر سال شرایط ماه به خوبی امسال نیست. در بسیاری از سالها، حضور پرنور ماه باعث میشود نتوانیم شهابهای کمنورتر را بهخوبی ببینیم. امسال اما شرایط استثنایی داریم و نبود ماه در آسمان، فرصت بسیار خوبی برای رصد ایجاد کرده است.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا برای تماشای بارش شهابی به ابزار خاصی نیاز است؟ نیز میگوید:« برای دیدن بارش شهابی به هیچ ابزار خاصی نیاز نداریم و با چشم غیرمسلح هم میتوانیم شهابها را مشاهده کنیم. کافی است در سکوت، رو به آسمان قرار بگیریم و تمرکز داشته باشیم. ممکن است تعداد زیادی شهاب در آسمان ظاهر شود، اما بسیاری از آنها کمنور هستند و در ابتدای رصد ممکن است اصلاً به چشم ما نیایند. علاوه بر این، لازم است نگاه ما بیشتر به بخش بالای سرمان در آسمان باشد.»
پایگاه اطلاعاتی سازمان بینالمللی شهاب را کامل کنید!
او در آخر میگوید:« خیلی وقتها در سفر با گروهها برای تماشای آسمان، دیده میشود که افراد حواسشان به اطراف است و به جهات مختلف نگاه میکنند و در همین زمان تعداد زیادی شهاب از بالای سرشان عبور میکند، بدون اینکه آنها متوجه شوند. بنابراین بهتر است اعضای گروه در سکوت کنار یکدیگر بنشینند یا دراز بکشند، به آسمان نگاه کنند و بتوانند شهابها را در بازههای زمانی مختلف مشاهده و حتی شمارش کنند.»
به گفته کاظم کوکرم، مدرس نجوم و سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران علاقهمندانی که مایل باشند میتوانند مشاهدات و رصدهای خود را به سازمان بینالمللی شهاب یا IMO گزارش کنند و از این طریق در تکمیل دادهها و پایگاه اطلاعاتی این مرکز برای مطالعه شهابها نیز مشارکت داشته باشند.
۵۸۳۲۳
