[ad_۱]
شانزدهم جولای، روز جهانی هوش مصنوعی درحالی فرا رسید که جهان طی یک سال گذشته با شتابی کمسابقه از مرحلهی شگفتی در برابر مدلهای مولد عبور کرده و وارد رقابت بر سر سرمایه، زیرساخت، پردازنده، انرژی و کاربردهای واقعی شده؛ شرکتها مدلهای توانمندتری ساختهاند، دولتها میلیاردها دلار برای گسترش ظرفیت پردازشی کنار گذاشتهاند و هوش مصنوعی با سرعتی چشمگیر به قلب کسبوکار، صنعت و پژوهش راه یافته است.
اما ایران بخش بزرگی از همین یک سال را درگیر جنگ، قطعی طولانی اینترنت، فشار اقتصادی و سیاستگذاریهایی گذراند که بیشاز گشودن مسیر نوآوری، بر مجوز، شورا، سازمان، سکوی ملی و سهم دولت از درآمد شرکتها متمرکز بودند. در فضایی که دسترسی پایدار به اینترنت جهانی، امنیت سرمایهگذاری و توان پردازشی در اختیار بسیاری از تیمها قرار ندارد، سخنگفتن از جهش هوش مصنوعی گاهی بیشتر به شوخی تلخی شبیه میشود تا برنامهای اجرایی.
روز جهانی هوش مصنوعی فرصتی برای جشنگرفتن یک فناوری تازه نیست؛ بلکه میتواند به معیاری برای سنجش فاصلهی ایران با جهانی تبدیل شود که هر روز سریعتر پیش میرود. پرسش اصلی نیز از همین مقایسه شکل میگیرد. کشوری که از نظر نیروی انسانی و بنیهی علمی دستخالی وارد رقابت نشده، چرا هنوز نتوانسته است استعداد را به محصول، سرمایه، اشتغال و ثروت تبدیل کند؟
مقامهای رسمی از توسعهی اقتصاد دیجیتال، حضور در جمع کشورهای پیشرو و تقویت بخش خصوصی سخن میگویند؛ اما سیاستگذاری عملی حاکمیت، ورود به بازار را به داشتن سرمایهی سنگین، توان پردازشی عظیم، نظارت گسترده و پرداخت دائمی سهم دولت گره میزند؛ چنین نسخهای برای چند مجموعهی بزرگ و برخوردار نوشته شده است، نه برای تیمهای کوچک، خلاق و تندپایی که معمولا موتور اصلی نوآوری در فناوریهای نوظهور بهشمار میروند.
جهان از مرحله شگفتی عبور کرده است
هوش مصنوعی تا چند سال پیش با نمایشهای خیرهکننده، چتباتهای عجیب و وعدههای دورودراز شناخته میشد. اکنون در روز هوش مصنوعی ۲۰۲۶، رقابت دیگر بر سر اثبات اثرگذاری فناوری نیست؛ شرکتها برای ساخت مدلهایی ارزانتر، سریعتر، قابلاعتمادتر و تواناتر در انجام کارهای واقعی میجنگند.
گزارش AI Index ۲۰۲۶ دانشگاه استنفورد نشان میدهد ۸۸ درصد سازمانهای بررسیشده در سال ۲۰۲۵ هوش مصنوعی را دستکم در یکی از کارکردهای خود بهکار گرفتهاند و هوش مصنوعی مولد به حداقل یک فرایند کسبوکار در ۷۰ درصد سازمانها راه یافته است؛ فناوری مولد طی ۳ سال به نرخ نفوذ ۵۳درصدی میان جمعیت رسیده؛ سرعتی بیشتر از منحنی تاریخی فراگیری کامپیوترهای شخصی و اینترنت.
رقابت هوش مصنوعی دیگر فقط بر سر مدل بهتر نیست؛ برق، تراشه و دیتاسنتر نیز برنده را تعیین میکنند
ساخت مدلهای پیشتاز هوش مصنوعی دیگر عمدتا در دانشگاهها اتفاق نمیافتد. گزارش سال ۲۰۲۶ استنفورد نشان میدهد که شرکتهای تجاری در سال ۲۰۲۵ بیشاز ۹۰ درصد مدلهای شاخص را توسعه دادهاند. دانشگاهها همچنان در پژوهش بنیادی و تربیت نیروی متخصص نقشی تعیینکننده دارند؛ اما آموزش و عرضهی مدلهایی که میلیونها نفر از آنها استفاده میکنند، به سرمایه و توان پردازشی در مقیاسی نیاز دارد که عمدتا در اختیار شرکتهای بزرگ قرار دارد.
تمرکز منابع در چند شرکت بزرگ، به فاصلهی زیاد میان مدلهای آنها منجر نشده است. در مارس ۲۰۲۶، چهار شرکت نخست جدول Arena در محدودهای کمتر از ۲۵ امتیاز Elo قرار داشتند؛ جدولی که مدلها را براساس رأی کاربران در مقایسههای مستقیم رتبهبندی میکند. فاصلهی عملکرد بهترین مدل آمریکایی و چینی نیز به ۲٫۷ درصد رسیده بود. نزدیکشدن توانایی مدلها باعث شد رقابت از ثبت بهترین امتیاز در بنچمارکها فراتر برود و هزینه، سرعت، پایداری و توانایی انجام کارهای تخصصی اهمیت بیشتری پیدا کنند.
