به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک، شاید هیچ مهماتی به اندازه بمب سقوط آزاد نماد جنگ هوایی قدیمی نباشد؛ یک بدنه فلزی پر از مواد منفجره که از ارتفاع رها میشد و پس از طی یک مسیر بالستیک به زمین میرسید. مشکل اینجا بود که هواپیما نمیتوانست تضمین کند بمب دقیقاً به نقطه مورد نظر برخورد میکند. به همین دلیل برای تخریب یک هدف مشخص، گاهی باید تعداد زیادی بمب استفاده میشد. انقلاب مهمات هدایتشونده دقیقاً از همینجا شروع شد.
منطق بمب هدایتشونده ساده، اما بسیار مهم است: به جای اینکه بمب فقط تحت تأثیر گرانش سقوط کند، سامانهای به آن اضافه میشود که بتواند مسیرش را اصلاح کند. این سامانه میتواند ماهوارهای، لیزری، اپتیکی، راداری یا ترکیبی از چند فناوری باشد. نتیجه، مهماتی است که میتواند نسبت به بمب سقوطآزاد احتمال اصابت بسیار بیشتری داشته باشد.
ایران نیز طی سالهای گذشته به سمت توسعه خانوادهای از بمبهای هدایتشونده حرکت کرده است. یاسین، بالابان و خانواده قائم از جمله نمونههایی هستند که در نمایشگاهها و مراسم رسمی معرفی شدهاند. جینز هنگام معرفی این خانوادهها گزارش کرد که بالابان یک بمب سرشی با بالهای بازشونده است که میتواند پس از رهاسازی، با استفاده از سامانه هدایت INS/GPS مسیر خود را اصلاح کند.
این موضوع از نظر عملیاتی اهمیت زیادی دارد، زیرا بمب سرشی لزوماً نیاز ندارد دقیقاً بالای هدف رها شود. بالهای بازشونده باعث میشوند مهمات پس از رهاسازی بتواند بخشی از مسیر را به صورت گلاید طی کند. در نتیجه هواپیمای حامل میتواند از فاصله بیشتری نسبت به هدف مهمات را رها کند و خود را کمتر در معرض برخی تهدیدهای مستقیم قرار دهد.
قائم مسیر متفاوتی دارد. این خانواده برای استفاده از پهپادها نیز توسعه یافته و نمونههای آن روی پهپادهایی مانند مهاجر-۶ دیده شدهاند. جینز گزارش کرده که نسخههای مختلف قائم با حسگر تصویری معرفی شدهاند و امکان هدایت به سمت یک هدف مشخص را دارند.
وقتی بمب هم صاحب چشم شد
تفاوت اصلی بمب هوشمند با بمب معمولی، فقط وجود بال یا موتور نیست؛ مسئله اصلی حسگر است. یک بمب مجهز به دوربین یا سامانه جستجوگر میتواند اطلاعات محیط را دریافت کند و مسیر خود را بر اساس آن اصلاح کند. همین موضوع باعث میشود مهمات از یک جسم منفعل به یک سامانه فعال تبدیل شود.
البته «هوشمند» بودن به معنای مستقل بودن کامل نیست. بسیاری از مهمات هدایتشونده همچنان نیازمند تعیین مختصات یا انتخاب هدف توسط انسان هستند؛ بنابراین زنجیره انسانی تصمیمگیری همچنان بخش مهمی از عملیات است.
در ایران، توسعه چنین مهماتی اهمیت ویژهای دارد، زیرا ناوگان هواپیمایی کشور بخش قابل توجهی از عمر خود را پشت سر گذاشته است. وقتی یک هواپیمای قدیمیتر باید با تهدیدهای مدرن مقابله کند، افزایش دقت مهمات میتواند بخشی از محدودیتهای پلتفرم را جبران کند. یک جنگنده قدیمی با مهمات دقیق، از نظر اثرگذاری میتواند عملکرد بسیار متفاوتی نسبت به همان هواپیما با بمبهای سقوطآزاد داشته باشد.
پهپادها نیز این معادله را تغییر دادهاند. یک مهمات هدایتشونده سبک را میتوان روی پهپادی با هزینه بسیار پایینتر از یک جنگنده نصب کرد. در نتیجه بخشی از مأموریتهای تهاجمی که زمانی فقط از عهده هواپیماهای سرنشیندار برمیآمد، امروز میتواند با سامانههای بدون سرنشین انجام شود.
اما این تحول محدودیتهایی نیز دارد. مهمات ماهوارهای در برابر اختلال یا قطع سیگنال آسیبپذیر است و مهمات اپتیکی نیز به کیفیت تصویر و شرایط محیطی وابستهاند. گردوغبار، ابر، دود، تاریکی و استتار میتوانند بر عملکرد برخی حسگرها تأثیر بگذارند. به همین دلیل در سامانههای پیشرفتهتر، ترکیب چند روش هدایت ارزش زیادی پیدا میکند.
مهمات هدایتشونده همچنین از نظر اقتصادی یک تحول مهم هستند. اگر یک بمب دقیق بتواند هدفی را با یک یا چند مهمات منهدم کند، نیاز به تعداد زیادی بمب سقوطآزاد کاهش پیدا میکند. این مسئله هزینه مهمات، تعداد سورتی پروازها و میزان زمان حضور هواپیما در منطقه تهدید را کاهش میدهد.
از طرف دیگر، افزایش دقت به معنی حذف کامل خطر برای غیرنظامیان نیست. حتی دقیقترین مهمات نیز در صورت انتخاب نادرست هدف یا وجود خطا در اطلاعات، میتوانند خسارت گسترده ایجاد کنند. به همین دلیل در جنگ مدرن، مسئله دقت فنی باید در کنار مسئله تشخیص هدف و تصمیمگیری انسانی بررسی شود.
توسعه یاسین، بالابان و قائم را میتوان در همین چارچوب دید. ایران تلاش کرده بخشی از فناوری مهمات دقیق را از وابستگی کامل به نمونههای خارجی خارج کند و آن را در قالب خانوادهای از سلاحهای قابل استفاده توسط هواپیماها و پهپادها توسعه دهد. جینز نیز در گزارش خود به تنوع نسخههای قائم و استفاده از حسگر تصویری اشاره کرده است.
بمب هدایتشونده شاید در ظاهر یک تغییر کوچک روی یک بمب قدیمی باشد، اما در واقع مفهوم قدرت هوایی را تغییر داده است. از اینجا به بعد، هواپیما فقط حامل بمب نیست؛ حامل یک سامانه تسلیحاتی است که میتواند اطلاعات دریافت کند، مسیر خود را اصلاح کند و با دقت بسیار بیشتری به سمت هدف حرکت کند.
همین روند باعث شده بمبهای هدایتشونده همچنان یکی از مهمترین مهمات هواپیماهای رزمی جهان باشند. موشکها ممکن است برد بیشتری داشته باشند و پهپادها هزینه پایینتری ایجاد کنند، اما بمب هدایتشونده همچنان ترکیبی از سادگی، قدرت تخریب و دقت را ارائه میدهد که برای بسیاری از مأموریتها جذاب است.
