به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، استاد شیخ حسین انصاریان در پاسخ به پرسش درباره برآورده شدن حاجات و استجابت دعا بیان میکنند: استجابت دعا دارای شرایط و نیز موانعى است. پیش از بیان آن، مفهوم دعا و مقدمه اى را متذکر می شویم:
مفهوم دعا: دعا به معنى «خواندن» است، خواندنى که به صورت نیایش و سرود و ستایش، یا خواستن و طلب و درخواست مَدَد و نصرت و یاورى.
انسان مرتبط با خدا می کوشد از طریق دعا (راز و نیاز و مناجات و عبادت) به خدا نزدیک شود. وقتى با کسى آشنا شدى و ارتباط پیوسته شما زمینه اعتماد را فراهم ساخت و از دوستان صمیمی او به شمار آمدى، در هنگام نیاز به خانه اش می روى و شرط دوستى را به جا می آورد و میثاق و محبت را استوار می سازد. در را باز می کند و شما را در اندرون پذیرایى مینماید و مورد لطف و عنایت ویژه قرار خواهد داد.
براى استجابت دعا باید شرایطى را مهیا نمود و موانعى را برطرف ساخت. در ذیل به برخى از شرایط و موانع اشاره می شود:
الف) شرایط استجابت دعا.
۱ – ارتباط مداوم با خدا در هر حال:
خداوند به پیامبرش دستور می دهد که «نفس خویش را در کمال شکیبایى در هر بامداد و شامگاه به دعا کردن و جلب خشنودى خدا وادار کن».قرآن کسانى را که فقط در هنگام گرفتارى و مشکلات دعا می کنند، مورد نکوهش قرار داده است: «وقتى به انسان گرفتارى و غمی روى می آورد، ما را در هر حال (خواب و بیدارى، نشسته و ایستاده) بخواند و چون گرفتاریش را برطرف کنیم، برود (و از ارتباط خود با خدا از جهت کمیت و کیفیت بکاهد و گاهى قطع نماید، به گونه اى که) گویى اصلاً ما را براى گرفتارى که به او رسیده بود، نخوانده است!».
امام صادق علیه السلام می فرماید: «کسى که پیشدستى در دعا نکند و فقط در وقت نزول بلا دست به دعا بردارد، دعایش در آن وقت مستجاب نگردد و فرشتگان گویند: این آواز را نشناسیم». در روایت دیگرى آمده که «به او می گویند: تا امروز کجا بودى؟!».در اصول کافى آمده که خداوند به حضرت داوود علیه السلام فرمود: «مرا در روزهاى خوش و آسایش یاد کن تا من دعاى تو را در روزهاى گرفتارى و سختى اجابت کنم».
۲ – دعا باید از صمیم قلب باشد.
تمام ذرات وجود انسان یک چیزى را بخواهد و طلب کند و دل و زیانش با عمل و رفتارش هماهنگ باشد.
۳ – اعتماد به خدا و اطمینان به اجابت او:
امام صادق علیه السلام فرمود: «خدا دعایى را که از دل غافل و بى خبر برخیزد، مستجاب نمی کند پس وقتى دعا کنى، از عمق دل به او روى آور (و دلت را با زبانت همراه گردان) و سپس به اجابت دعایت مطمئن باش».
۴ – قطع امید از غیر خدا و امید و اطمینان به خداوند.
امام صادق علیه السلام فرمود: «هرگاه یکى از شما بخواهد که هر چه از خدا درخواست می کند، خدا به او عطا فرماید، باید از همه مردم ناامید و مأیوس گردد و هیچ امیدى جز به درگاه خدا نداشته باشد». او به نقطه اى از ایمان و توکل باید برسد که بداند همه قدرت ها و علل جهان تحت اراده و قدرت الهى قرار دارند.
پس از خدا بخواهد که اسباب و علل مادى و معنوى جهان را جهت صلاح و منفعت او قرار دهد.
۵ – دعا باید در کنار تلاش و تدبیر باشد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «الداعى بلا عمل کالرامی بلا وتر؛ کسى که دعا می کند و به دنبال آن تلاش و عمل نمی کند، مانند آن است که بى چله کمان تیر می اندازد». دعا نمی تواند جاى تلاش و برنامه ریزى در زندگى را بگیرد، بلکه مکمل آن می تواند باشد.
۶ – دعا باید با حالت تضرع و دلى شکسته باشد.
امام صادق علیه السلام فرمود: «هرگاه دلتان شکست، دعا کنید، زیرا دل تا پاک و خالص نشود، شکسته نمی شود».
۷ – مکان دعا در استجابت تأثیر دارد، مثلاً دعا در حرم امامان علیه السلام مخصوصاً حرم امام حسین علیه السلام و کنار خانه خدا به خصوص مقام حضرت ابراهیم علیه السلام و کنار حجرالاسود.
۸ – زمان دعا: دعاى پنهانى و در تاریکى شب زودتر به اجابت می رسد، مخصوصاً در قنوت یا سجده نماز «وتر» که بعد از خواندن هشت رکعت نماز شب و دو رکعت نماز شفع خوانده می شود. قرآن می فرماید: «پروردگار خود را به حالت تضرع و تذلل و در پنهانى و خفا بخوانید». دعا در شب هاى ماه رمضان و رجب و دهه اول ذىالحجه و غیر آن دعا را به اجابت نزدیک می کند.
۹ – توسل به چهارده معصوم علیهم السلام و آنها را بر پایه آیه شریفه «وابتغوا الیه الوسیله» وسیله و شفیع قرار دادن.
۱۰ – غسل توبه نماید، سپس با وضو چهار رکعت نماز بخواند در هر رکعت یک مرتبه سوره حمد و سه مرتبه توحید و یک مرتبه سوره «الناس» و یک مرتبه «فلق» را بخوانید. بعد از نماز هفتاد مرتبه استغفرالله ربى و اتوب الیه و بعد از هفت مرتبه «لا حول و لا قوه الا بالله العلى العظیم» سپس بگویید: یا عزیز یا غفار اغفرلى ذنوبى و ذنوب جمیع المؤمنین و المؤمنات فانه لا یغفر الذنوب الا انت.»
به این ترتیب شخص در جاده دعا قرار می گیرد و باید مراقب باشد تا راه دعا را درست بپیماید، و به بیراهه نرود. نشانى راه دعا را ذکر خواهیم کرد.
ب) موانع استجابت دعا
امام على علیه السلام می فرماید: «المعصیه تمنع الاجابه؛گناه مانع اجابت دعا است». گناهان سه نوع تأثیر منفى در دعا می گذارند:
۱ – لذت دعا و مناجات را سلب می کنند.
انسان دعا می کند، اما لذت نمی برد و رقت قلب پیدا نمی کند.
۲ – مانع استجابت دعا می شوند.
۳ – توفیق دعا کردن یا شرکت نمودن در مجالس دعا را از انسان سلب می کنند.
برخى از گناهان در عدم اجابت دعا تأثیر بیشتر دارند که در ذیل به نمونه اى از آنها اشاره می کنیم.
امام سجاد علیه السلام فرمود: «گناهانى که مانع استجابت دعا می شوند، عبارتند از:
بددلى و سوءظن به مؤمنان و کارهاى آنان؛
طینت و درونى ناپاک داشتن؛
نفاق و دورویى با برادران و خواهران ایمانى؛
عدم اطمینان به اجابت دعا؛
تأخیر نمازهاى واجب (و نخواندن آن در اول وقت فضیلت) آن که وقت آن بگذرد؛
بد زبانى و فحاشى و اهانت کردن؛
نزدیک نشدن به خدا به وسیله صدقه و کارهاى نیک».
نیز فرمود: «از جمله گناهانى که مانع استجابت دعا می گردد، نافرمانى و رنجاندن خاطر پدر و مادر است» در برخى از روایات، بداخلاقى سبب باز گرداندن دعا معرفى شده است.
علل عدم اجابت دعاها از دیدگاه امیرالمؤمنین علیه السلام
مردى به حضرت عرض کرد: خداوند می فرماید: «ادعونى استجب لکم» پس چرا ما دعا می کنیم، ولى اجابت نمی شود، حضرت فرمود: چون دل هاى شما در هشت مورد خیانت و بى وفایى کرد:
۱ – خدا را شناختید، ولى حقش را آن گونه که بر شما واجب بود، ادا نکردید. از این رو آن معرفت به کار شما نیامد.
۲ – به پیامبر خدا ایمان آوردید، ولى در عمل با سنت و روش او مخالفت کردید، پس ثمره ایمان شما چه شد؟
۳ – کتاب خدا (قرآن) را خواندید، ولى در عمل با آن مخالفت کردید.
۴ – گفتید ما از آتش دوزخ می ترسیم، ولى در همه حالات به واسطه گناهان خود به سوى جهنم می روید.
۵ – گفتید ما به بهشت تمایل و رغبت داریم، ولى کارهایى انجام می دهید که شما را از بهشت دور می سازد.
۶ – نعمت هاى خدا را استفاده می کنید، ولى شکر و سپاس گزارى نمی کند.
۷ – خداوند فرمود: شیطان دشمن شما است، شما نیز او را دشمن گیرید. شما به زبان او را لعن می کنید، ولى در عمل با او دوستى می نمایید و از او اطاعت می کنید.
۸ – عیب هاى مردم را برابر دیدگانتان قرار دادید و عیب هاى خود را پشت سرانداختید، در نتیجه کسى را ملامت می کنید که خود به ملامت سزاوارتر از او هستید.
با این وضع چه دعایى از شما مستجاب گردد، در صورتى که شما راه ها و درهاى دعا را به روى خود بسته اید؟!
«پس تقوا پیشه کنید؛ کارهایتان را اصلاح کنید؛ امر به معروف و نهى از منکر کنید تا خدا دعایتان را مستجاب کند.
راه دعا از دیدگاه امام صادق علیه السلام
شخصى خدمت امام صادق علیه السلام عرض کرد: دو آیه در قرآن است که تأویل و معناى آن را نمی دانم. یکى «ادعونى استجب لکم» است، که ما هر چه دعا می کنیم، اجابت نمی شود. حضرت فرمود: «من سرّ عدم اجابت دعایتان را به شما می گویم. اگر تو خدا را در آن چه دستور فرموده اطاعت کنى و آن گاه او را بخوانى، دعایت را اجابت می کند، ولى تو با (دستورهاى) او مخالفت کرده، نافرمانى اش می کنى. او نیز اجابت نمی کند. با این حال، اگر خدا را از راهش بخوانى – اگر چه گناهکار باشى – خدا دعایت را مستجاب می کند».
آن شخص پرسید: راه دعا چیست؟ فرمود: «نماز که خواندى، ابتدا تمجید کرده، او را به بزرگى می ستایى و به هر نحو که می توانى، حمد و ستایش می کنى، سپس بر پیامبر صلی الله علیه و آله و آلش درود می فرستى و به تبلیغ رسالتش گواهى می دهى، و بر ائمه هدى سلام می دهى، آن گاه نعمت هاى خدا را بر خود می شمارى و او را به خاطر آنها ستایش و شکر می کنى. بعد به گناهان خود یکایک اعتراف می کنى و هر کدام را که به یاددارى، اقرار می نمایى. هر کدام را به خاطر ندارى، به طور سربسته به زبان می آورى و از همه گناهان به درگاه خدا توبه می کنى و تصمیم می گیرى که دیگر گناه نکنى و از روى پشیمانى و صدق نیت و خلوص، و در بیم و امید از آنها استغفار و طلب آمرزش می کنى، سپس می گویى: «اللهم انى أعتذر الیک من ذنوبى و استغفرک و أتوب الیک فأعنى على طاعتک و وفّقنى لما اوجبت علىّ من کل ما یرضیک فانى لم أر أحداً بلغ شیئاً من طاعتک الا بنعمتک علیه قبل طاعتک، فأنعم علىّ بنعمه أنال به رضوانک و الجنهَ. بعد از رعایت این مراتب، حاجت خود را بخواه، که امیدوارم خدا ناامیدت نکند و حاجتت را برآورد».
چند تذکر:
۱ – گاهى با وجود تمام شرایط دعا، دعا مستجاب نمی شود، چون به مصلحت ما نیست، یعنى چیزى را طلب می کنیم که به سود ما نیست، اگر چه می پنداریم به نفع ما و خیر است.
۲ – گاهى دعا مستجاب می شود، ولى از روى مصالحى تحقق عملى آن به تأخیر می افتد، حتى ممکن است تا بیست سال طول بکشد تا محقق گردد.
۳ – در روایت است خداوند وقتى بنده اى را دوست داشته باشد، اجابت دعاى او را به تأخیر می اندازد تا بنده اش با او راز و نیاز گوید.
از این رو مؤمنان ثابت قدم هیچ گاه از تکرار دعا مأیوس نمی شوند، بلکه می گویند:
دست از طلب ندارم تا کام من برآید
یا جان رسد به جانان یا جان ز تن درآید.
۴- گاهی اجابت دعاها در آخرت به صورت پاداش نمایان می شود و در دنیا خواسته اش بنابر مصالحی داده نمی شود. اگر کسی بداند خداوند در عوض عدم اجابت دعا در دنیا، چه پاداشی برای او در آخرت در نظر گرفته است، هرگز نا امید نمی شود.
امام صادق علیه السلام می فرماید: «روز قیامت خداوند متعال می فرماید: ای بنده من! تو مرا خواندی و من اجابتت را به تأخیر انداختم. اکنون ثواب و پاداش تو چنین و چنان است. پس مؤمن آرزو می کند که کاش هیچ دعایی از او در دنیا اجابت نمی شد، برای آن ثواب و پاداش نیک که می بیند».از روایات استفاده می شود که هیچ دعایی بی اثر نیست و هر دعایی در دنیا و آخرت تأثیر مناسب خود را دارد.
امام سجاد علیه السلام می فرماید: «دعای مؤمن یکی از سه فایده را دارد:
یا برای او ذخیره می گردد یا در دنیا برآورده می شود یا بلایی را که می خواست به او برسد، از وی می گرداند».
علاوه بر مطالب یاد شده، همیشه به این نکته توجه داشته باشید که نماز و روزه و دعا و غیره، مطلوبیت ذاتی دارند و فلسفه دعا تنها بر آوردن حوائج به ویژه خواسته های دنیوی نیست، بلکه نفس دعا و مناجات با خدا، صرف نظر از اجابت یا عدم اجابت، موضوعیت دارد و به اصطلاح طلب مهم تر از مطلوب است.
منبع:عرفان
