به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در غرب قزاقستان و در سرزمین پهناور مانگیستائو، مجموعهای از پدیدههای طبیعی و آثار تاریخی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند که چهرهای متفاوت و شگفتانگیز به این منطقه بخشیدهاند؛ از صخرههای سفید و مرتفع بوزژیرا و گویهای سنگی اسرارآمیز گرفته تا کوههای ایرکتی با قلههای قلعهمانند و مساجد تاریخی تراشیدهشده در دل سنگ. در میان این آثار، مسجد زیرزمینی شاکپکآتا یکی از مهمترین بناهای مذهبی و تاریخی منطقه به شمار میرود.
بنابر روایت ایکنا، مانگیستائو طی میلیونها سال بر اثر فرایندهای طبیعی و همچنین حضور و فعالیت انسان شکل گرفته و امروزه به یکی از مناطق منحصربهفرد قزاقستان تبدیل شده است؛ سرزمینی که در آن مساجد زیرزمینی، گورستانهای باستانی و مقبرههای تاریخی در کنار چشماندازهای صخرهای قرار گرفتهاند.
شاکپکآتا از جمله ۳۶۲ قدیس مورد احترام مردم مانگیستائو به شمار میرود و مسجد زیرزمینی منسوب به او همچنان مکانی مقدس برای زائرانی است که برای دعا و طلب حاجت به آنجا میروند. این بنا در عین حال، یکی از نمونههای برجسته معماری تاریخی در منطقه آرال ـ خزر محسوب میشود.
مسجد شاکپکآتا بهطور مستقیم در دل یک کوه آهکی تراشیده شده است. ساختار بنا از چهار فضای اصلی تشکیل شده که از یک سالن مرکزی در چهار جهت شمال، جنوب، شرق و غرب امتداد یافتهاند. این معماری غارمانند، مسجد شاکپکآتا را از بسیاری از بناهای مشابه متمایز کرده است.
بر دیوارهای این مسجد حدود ۲۵۰ کتیبه و نقشنگاره با خط عربی به چشم میخورد. در میان این آثار، اشعاری با مضامین عرفانی و صوفیانه نیز دیده میشود که بر ناپایداری دنیا و بیاعتباری ثروت و مقام تأکید دارند. با وجود پژوهشهای انجامشده، نویسندگان و تاریخ دقیق نگارش این اشعار همچنان مشخص نیست و این احتمال مطرح شده است که برخی از آنها توسط خود شاکپکآتا نوشته شده باشند.
یکی دیگر از عناصر قابل توجه در تزئینات مسجد، نقش مکرر کف دست انسان بر دیوارهاست. نمادهایی مشابه در بناهای کنگا-بابا و سلطاناِپه نیز مشاهده شدهاند. اگرچه برای این نقش در سنتهای عرفانی و صوفیانه تفسیرهای مختلفی ارائه شده، معنای دقیق آن همچنان محل بحث است.
بر اساس ویژگیهای زمینشناسی منطقه و وجود حفرهها و ساختارهای خاص در صخرهها، این ناحیه در گذشته بخشی از بستر اقیانوس باستانی تتیس بوده است. پژوهشگران زمان ساخت مسجد شاکپکآتا را به دورهای میان قرن نهم تا چهاردهم میلادی نسبت میدهند؛ هرچند اطلاعات دقیقی درباره زمان زندگی این شخصیت مذهبی در دست نیست. میراث او در طول قرنها از طریق این مسجد و روایتهای شفاهی مردم منطقه حفظ شده است.
مجموعه شاکپکآتا تنها به مسجد زیرزمینی محدود نمیشود و آثار مذهبی و تدفینی متعددی از قرن دهم تا نوزدهم میلادی را در خود جای داده است. آرامگاههای ساگاناتام و سنگقبرهای کولپیتاس و کویتاس از جمله آثار تاریخی این مجموعه هستند.
این مجموعه تاریخی در حدود ۳۰ کیلومتری شمالغربی روستای تاوشیک، در منطقه توپکاراگان قرار دارد. گردشگرانی که از شهر آکتائو راهی این منطقه میشوند، باید ابتدا مسافتی حدود ۹۰ کیلومتر را تا روستای تاوشیک طی کنند.
اهمیت تاریخی و معماری مساجد زیرزمینی مانگیستائو در سالهای اخیر مورد توجه مقامات قزاقستان نیز قرار گرفته است. رئیسجمهور این کشور در سومین نشست کنگره ملی قزاقستان دستور داد مساجد زیرزمینی این منطقه در فهرست نامزدی میراث جهانی یونسکو قرار گیرند. این اقدام بخشی از تلاشها برای معرفی آثار معماری مذهبی، مقبرههای قرون وسطایی و دیگر میراث فرهنگی قزاقستان در سطح بینالمللی است.
مسجد شاکپکآتا هر ساله میزبان گردشگرانی از مناطق مختلف قزاقستان و کشورهای دیگر است. معماری منحصربهفرد بنا، کتیبهها و حکاکیهای تاریخی، در کنار چشماندازهای گسترده و صخرههای آهکی اطراف، این مکان را به یکی از جاذبههای مهم تاریخی و فرهنگی مانگیستائو تبدیل کرده است.
شاکپکآتا برای مسلمانان قزاقستان تنها یک بنای مذهبی تاریخی نیست؛ این مسجد زیرزمینی بخشی از میراث معنوی مانگیستائو و گواهی بر قرنها عبادت، زیارت، زندگی و باورهای دینی مردمان این سرزمین است.
