خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در حالی که ادبیات کلاسیک فارسی بهعنوان ستون فقرات هویت ملی ما شناخته میشود، در سالهای اخیر شاهد فاصلهای معنادار میان بدنه اصلی جامعه-بهویژه نسل جدید-و این میراث گرانسنگ هستیم. در ادامه گفتگو با نرگس شیدایی، مدرس ادبیات فارسی و پژوهشگر میانرشتهای که دغدغههایش حوزههای ادبیات، روانشناسی و فنون مذاکره را دربرمیگیرد، در این گفتگو، ضمن نقد ساختارهای آموزشیِ حافظهمحور و ناکارآمد در دانشگاهها معتقد است ادبیات نباید به یک واحد درسیِ پاسشدنی تقلیل یابد، بلکه باید به ابزاری برای تصمیمگیری و «زیستن» تبدیل شود؛ و با تأکید بر لزوم آشتی نسل جدید با ادبیات، از دو رویکرد متفاوت در انتقال این میراث سخن میگوید و راهکارهایی برای پیوند دوباره جوانان با هویت فرهنگیشان ارائه میدهد:
* در ابتدای بحث به تأثیر و تأثر شاعران بر یکدیگر اشاره کردید. مثلاً شهریار و سایه، وجود اینکه خاستگاههای متفاوتی دارند، یکی از آذربایجان آمده، دیگری از گیلان و اینقدر متفاوتاند، اما روحشان به هم نزدیک میشود و کلامشان به هم نزدیک میشود. رابطهای که بینشان شکل میگیرد، این را ما در بستر شعرشان میبینیم. آیا این تعامل در دوران کلاسیک و معاصر تفاوت بنیادینی داشته است؟
تأثیر و تأثری که شاعران روی هم داشتند، بهخصوص در جهان معاصر، خیلی متفاوت است از دوره کلاسیک. در دوره کلاسیک، شاعران از شاعران قبلی تأثیر میگرفتند و بر شاعران بعدیشان تأثیر میگذاشتند، اما شاید این شاعران در عصر خودشان کمتر همدیگر را ملاقات میکردند. من یک پژوهشی انجام داده بودم در مورد اخلاق ناصری که خواجه نصیر طوسی نوشته و گلستان سعدی. هر دو یک مضمون را میگویند، سعدی در گلستان به یک شیوه و اخلاق ناصری به شکل فلسفی در موردش صحبت میکند. وقتی پیشینه را بررسی میکنیم، میبینیم هر دو در نظامیه بغداد درس خواندند اما تأثیر و تأثری به هم نداشتند، شاید یک مدل تبادری انجام میشده یا تجربه مشترک داشتهاند.
* در عصر معاصر، این ارتباطات چگونه شکل گرفت؟
در عصر معاصر ارتباطات وجود داشت، دهان به دهان میگشت، چاپ میشد و انتشار پیدا میکرد. بقیه شاعران اثر شاعر همعصر خود را میخواندند و تأثیر میگرفتند، مثل تأثیری که استاد شهریار از نیما گرفت و حتی با هم بحثهایی داشتند. همه اینها به دلیل نبوغی است که شاعران دارند. واقعاً شعر و ادبیات نوعی نبوغ هنری لازم دارد تا کسی بتواند در این عرصه قدم بردارد، حتی حرف بزند یا لذت ببرد. شاعران با داشتن این هنر، میتوانستند از همدیگر تأثیر خوبی بگیرند بدون اینکه از خلاقیت ادبی خودشان باز بمانند؛ بلکه این تأثیر، باعث خلاقیت بیشترشان هم میشد.
* در واقع گویی هر دو شاعر یا شاعرانی که در این بستر همراه بودند، انگار وارد دنیای ذهنی شاعر دیگر میشدند و مضامین جدیدی از این آمیختگی یا تقابل دو جهان اندیشه خلق میشد.
دقیقاً همینطور است. این یک نوع بازآفرینی و بازتعریف معنا و مفاهیم است. این اتفاق در طول تاریخ افتاده. مثلاً مفهوم عشق را در نظر بگیرید، حافظ میگوید: از هر زبان که میشنوم نامکرر است. هر کس بخشی از وجود خودش، احساسات، عواطف و تجربه زیستهاش را به آن مطلب اضافه میکند. در مورد نویسندگی و داستاننویسی میگویند نویسندهای موفق میشود که زندگی خودش را نوشته باشد؛ یعنی تجربه زیسته خودش را. وقتی تجربه زیسته نوشته میشود، اثر انسانیتر، قابلدرکتر و دریافتپذیرتر میشود. امروز هم این بازآفرینی معنا را در شبکههای اجتماعی میبینید؛ یک مفهوم ترند میشود و هر کس محتوای خاص خود را با آن میسازد.
* با این اوصاف، نقش آموزش ادبیات در دانشگاهها را چگونه ارزیابی میکنید؟
ما ادبیات را از ادبیات جدا کردیم و به سمت زبان فارسی بردیم. آنقدر درگیر تشخیص آرایه و تأثیر و تأثر شدیم که از خود شعر غافل شدیم. در دورههایی که برگزار میکنم، از دانشجوها میخواهم تمام آنچه از ادبیات میدانند را بنویسند؛ همه میگویند چیزی نفهمیدیم، جز صفت و موصوف و چیزهای سخت. ما دست و پای نسل جدید را با این موارد بستیم و از معنا و احساسات غافل شدیم. اگر آشتی نکنند، قهر میکنند با ادبیات و به نظر من خودمان داریم این کار را میکنیم. با ادبیات علیه خودش جنگ راه انداختیم.
من در اساتید هم آن شور و نشاط را نمیبینم. دو رویکرد وجود دارد: بعضی میگویند چون ما سختی کشیدیم، بقیه هم باید سختی بکشند. گروه دیگر میگویند آنچه فهمیدیم را به زبان سادهتر به نسل جدید بگوییم تا از پیوند با شعر محروم نشوند.
واقعیت این است که شعر و ادبیات فقط یک هنر نیست؛ پیشینه ماست، تاریخ ماست، هویت ماست. امروز نسل جدید علاقهمند است به هویت خودش برگردد. متأسفانه بسیاری از دانشجویان از بد حادثه میآیند ادبیات، نه از روی علاقه. فقط برای گرفتن مدرک میخوانند و همان ۱۸ نمره را میگیرند. این بیسوادی فرهنگی از اول ابتدایی شروع شده و به دانشگاه رسیده است.
* برای انتقال میراث ادبی به نسل جدید، چه راهکاری پیشنهاد میدهید؟
ما دو گروه داریم: یک گروه نخبه که باید حرف بزنند و ادبیات را پیش ببرند. گروه دیگر باید به زبانی قابلفهم برای عموم و نسل جدید عرضه شود، چون ممکن است نبوغی در میان آنها باشد که از میراث کلاسیک استفاده کند و ادبیات جدیدی خلق کند، مثل پروین و شهریار که پلی زدند بین دنیای معاصر و ادبیات کلاسیک. من این میل را در نسل جدید میبینم؛ از من میخواهند سعدیخوانی و حافظخوانی بگذارم. اما باید با زبان خودشان صحبت کرد تا نبوغشان را پیدا کنند و شاید نیماهای جدید شوند. این کار در کشورهای خارجی انجام شده، اما ما درِ تبادل با دنیا را بستیم.
* ادبیات سرشار از آموزههایی است که ممکن است به خلق ادبی منجر نشود، اما به انسان یک بینش میدهد. کسی که شاهنامه خوانده باشد، در بزنگاههای زندگی بهتر تصمیم میگیرد. در دو سال اخیر دو جنگ داشتیم؛ کافی است یک بار داستان رستم و سهراب را خوانده باشید تا بدانید وقتی دشمن خارجی حمله میکند، حتی اگر مهاجم فرزند من باشد، دشمن است. این داستانها در ژن ما وجود دارد. این هویت ادبی ماست. این آموزهها در تصمیمگیریها کمک میکند. نقش ادبیات در زندگی روزمره و تصمیمگیریهای افراد چیست؟
من از جوانی با سعدی و حافظ دوست صمیمی بودم. این مفاهیم و تجربههای زیسته، فرقی ندارد قرن اول باشد یا چهاردهم؛ تکرار میشوند. اگر تاریخ نخوانیم و ادبیات نخوانیم، محکوم به تکرار تاریخ هستیم. نسل جدید باید بداند که هیچ بیگانهای دلش برای این سرزمین نمیسوزد.
* برای پیوند نسل جدید با ادبیات چه باید کرد؟
ما باید بستر آماده کنیم. فرهنگسراها را در اختیار اساتید قرار دهیم و منافع مادی و معنوی برایشان فراهم کنیم. در رسانه ها هم برنامههای ادبی نباید با عجله تمام شوند. به کارشناس ادبی میگویند لطفا! زودتر، که برویم بخش بعدی که آشپزی است! ببینید، مردم پای صحبت ما مینشینند چون پیوند برقرار کردهایم. نیازی به سادهسازی بیش از حد نیست؛ بلکه باید پیچیدگیهای ادبیات را با زبان خودمان باز کنیم و گرهها را بگشاییم. مخاطب امروز از پیچیدگی لذت میبرد، بهشرطی که لحظهبهلحظه کشف کند.
ادبیات وارد ناخودآگاه ما میشود. ما باید این میراث را از ابتدای زندگی به شکل سواد در بیاوریم تا بر روح و روان کودکان مستولی شود. همانطور که من کتاب امیل را در ۱۸ سالگی خواندم و ۲۰ سال بعد دیدم بر اساس آن زندگی کردهام، بدون اینکه بدانم. اگر سعدی و حافظ را زندگی کنیم، نمیتوانیم از پیشینهمان گسسته شویم. ما مثل شبتابهای کوچک، باید اتحاد خود را پیدا کنیم؛ این نورهای کوچک را کنار هم بگذاریم تا به وحدت وجود برسیم.
طاهره تهرانی
