فرارو: وقتی صحبت از جنگندههای نسل پنجم میشود، معمولاً تصویری از یک هواپیمای تکنفره، فوقسریع و مجهز به پیشرفتهترین سامانههای راداری و الکترونیکی در ذهن شکل میگیرد. اما روسیه حالا تصمیم گرفته یکی از مهمترین جنگندههای خود، سوخو-۵۷، را با یک تغییر ظاهراً ساده اما معنادار وارد مرحله تازهای کند: اضافه کردن یک صندلی دیگر.
نسخه دو سرنشینه سوخو-۵۷ که در منابع روسی با عنوان Su-۵۷D شناخته میشود، نخستین پرواز آزمایشی خود را در ۱۹ مه ۲۰۲۶ انجام داد. شرکت هواپیمایی متحد روسیه اعلام کرده است که این نمونه، یک جنگنده چندمنظوره نسل پنجم است که آزمایشهای پروازی آن آغاز شده است. تصاویر رسمی منتشرشده نیز نشان میدهد که کابین هواپیما در مقایسه با نسخه استاندارد، برای حضور دو خدمه بازطراحی شده است.
اما سؤال اصلی اینجاست: وقتی سوخو-۵۷ از ابتدا برای پرواز با یک خلبان طراحی شده بود، روسیه چرا حالا به نفر دوم نیاز پیدا کرده است؟
صندلی دوم برای آموزش نیست
اولین برداشت طبیعی این است که نسخه دو نفره قرار است صرفاً برای آموزش خلبانان استفاده شود؛ اتفاقی که در بسیاری از خانوادههای جنگندهها سابقه دارد. اما درباره سوخو-۵۷، شواهد منتشرشده نشان میدهد که ماجرا فراتر از یک هواپیمای آموزشی است.
میخائیل استرلتس، مدیر دفتر طراحی سوخو، در مرداد امسال گفت نسخه دو سرنشینه سوخو-۵۷ میتواند بهعنوان مرکز کنترل پهپادها مورد استفاده قرار گیرد. او همچنین از توسعه قابلیتهای مرتبط با هوش مصنوعی رزمی در این خانواده خبر داد.
این توضیح، معنای صندلی دوم را تا حد زیادی روشن میکند. در جنگ هوایی آینده، قرار نیست خلبان همه کارها را به تنهایی انجام دهد. او باید همزمان هواپیما را هدایت کند، وضعیت میدان نبرد را ببیند، اهداف را شناسایی کند، تهدیدهای هوایی و زمینی را زیر نظر داشته باشد و با تعداد بیشتری سامانه بدون سرنشین ارتباط برقرار کند. سپردن بخشی از این وظایف به یک خدمه دوم میتواند بار کاری خلبان اصلی را کاهش دهد.
سوخو-۵۷ میخواهد «فرمانده» پهپادها باشد
روسیه پیش از این نیز از ایده همکاری جنگنده سرنشیندار و پهپاد صحبت کرده بود. سوخو-۵۷ در جریان توسعه خود با پهپاد سنگین «اوخوتنیک» نیز بهصورت آزمایشی در کنار هم پرواز کرده است؛ ایدهای که در ادبیات نظامی امروز معمولاً در چارچوب همکاری انسان و ماشین و «تیمسازی» جنگنده و پهپاد مطرح میشود.
حالا نسخه دو سرنشینه میتواند این ایده را یک گام جلوتر ببرد. در چنین سناریویی، خلبان اصلی تمرکز خود را روی پرواز و درگیری هوایی میگذارد و خدمه دوم میتواند مسئولیت مدیریت اطلاعات، ارتباط با پهپادها و هماهنگی مأموریت را بر عهده بگیرد.
البته باید یک نکته را روشن کرد: این به معنای آن نیست که سوخو-۵۷D امروز بهطور عملیاتی کنترل یک ناوگان بزرگ از پهپادهای رزمی را در میدان نبرد انجام میدهد. آنچه تاکنون بهطور رسمی اعلام شده، وجود این قابلیت بهعنوان یکی از کاربردهای مورد نظر نسخه دو سرنشینه است و بخشی از قابلیتهای مربوط به آن همچنان در مرحله توسعه و آزمایش قرار دارد.
چرا این تغییر مهم است؟
اهمیت ماجرا در واقع کمتر به «یک صندلی اضافه» و بیشتر به تغییر نقش جنگندههای پیشرفته مربوط میشود.
جنگندههای نسل پنجم مانند سوخو-۵۷ از ابتدا با تأکید بر ترکیبی از پنهانکاری، حسگرهای پیشرفته، پردازش اطلاعات و قابلیت درگیری با اهداف مختلف طراحی شدهاند. سوخو-۵۷ نیز یک جنگنده چندمنظوره است و بخش قابل توجهی از تسلیحات آن در محفظههای داخلی حمل میشود تا ویژگیهای پنهانکاری هواپیما حفظ شود.
اما میدان نبرد هوایی در حال تغییر است. پهپادهای ارزانتر، مهمات سرگردان، سامانههای شناسایی بدون سرنشین و شبکههای ارتباطی پیچیده باعث شدهاند یک جنگنده دیگر لزوماً فقط برای شلیک موشک به یک جنگنده دشمن ساخته نشود. ممکن است ارزش واقعی یک هواپیمای پیشرفته در توانایی آن برای دیدن میدان نبرد، پردازش اطلاعات و هدایت مجموعهای از سامانههای دیگر باشد.
از این زاویه، صندلی دوم سوخو-۵۷ را میتوان نشانهای از همین تغییر دانست.
روسها دقیقاً به دنبال چه هستند؟
هنوز برای قضاوت درباره موفقیت سوخو-۵۷D زود است. نمونه دو سرنشینه تازه وارد آزمایشهای پروازی شده و بسیاری از جزئیات مربوط به سامانههای کنترل پهپاد، هوش مصنوعی و معماری ارتباطی آن علنی نشده است. بنابراین ادعاهایی مانند اینکه این هواپیما «فرماندهی یک اسکادران پهپادی» را بهصورت کامل انجام خواهد داد، فعلاً بیشتر از آنکه یک قابلیت عملیاتی اثباتشده باشد، یک چشمانداز فناورانه است.
با این حال، اصل ماجرا روشن است: روسیه در حال آزمایش نسخهای از سوخو-۵۷ است که قرار نیست فقط یک جنگنده تکنفره برای شکار هواپیماهای دشمن باشد. نفر دوم در کابین میتواند نشانه تلاش برای تبدیل این هواپیما به یک گره هوایی در شبکهای از جنگندهها و پهپادها باشد.
شاید به همین دلیل باشد که عجیبترین بخش سوخو-۵۷ جدید، موتور، رادار یا موشک آن نیست؛ بلکه همان صندلیای است که سالها در کابین این جنگنده وجود نداشت.
اگر این ایده در عمل موفق شود، نقش خلبان جنگنده نیز بیش از گذشته تغییر خواهد کرد: از کسی که صرفاً یک هواپیما را هدایت میکند، به کسی که میتواند یک تیم از ماشینهای پرنده را از دل آسمان مدیریت کند.
