زنان تاثیرگذار تاریخ ایران؛ ۵۶ زن نامدار ایران از باستان تا امروز

زنان ایرانی در دوره‌های مختلف تاریخ، از سیاست و فرماندهی نظامی تا پزشکی، آموزش، ادبیات، هنر، علم، فناوری و ورزش اثرگذار بوده‌اند. بعضی از آنها در ساختار قدرت و سیاست نقش داشته‌اند و بعضی دیگر با یک دستاورد علمی، فرهنگی یا اجتماعی مسیر نسل‌های بعد را تغییر داده‌اند.

در این مقاله ۵۶ نفر از زنان تاثیرگذار تاریخ ایران را از ایران باستان تا دوره معاصر معرفی می‌کنیم. این فهرست رتبه‌بندی نیست؛ شماره‌ها فقط برای نظم و مرور آسان‌تر مطلب‌اند. اگر با جست‌وجوی «قدرتمندترین زنان تاریخ ایران»، «زنان بزرگ تاریخ ایران»، «زنان نام‌آور ایرانی»، «زنان ایرانی قبل از اسلام» یا «زنان نامدار ایران معاصر» به این صفحه رسیده‌اید، بخش‌بندی‌های زیر کمک می‌کنند سریع‌تر به دوره موردنظرتان برسید.

نویسنده مقاله اصلی (شماره ۱ تا ۴۶): آنا جمشیدی
به‌روزرسانی و تکمیل: تحریریه چطور

زنان بزرگ و قدرتمند تاریخ ایران در یک نگاه

نام	دوره	حوزه اثرگذاری
آتوسا	هخامنشی	سیاست و دربار
آرتمیس یکم	هخامنشی	فرماندهی دریایی
پوران‌دخت	ساسانی	حکومت
خیرالنساء بیگم	صفوی	سیاست
بی‌بی مریم بختیاری	مشروطه	مبارزه سیاسی و نظامی
پروین اعتصامی	معاصر	ادبیات
سیمین دانشور	معاصر	داستان‌نویسی
مریم میرزاخانی	معاصر	ریاضیات
انوشه انصاری	معاصر	فناوری و فضا
سیمین بهبهانی	معاصر	شعر

این فهرست زنان تاثیرگذار ایران چگونه تنظیم شده است؟

منظور از «تاثیرگذار» در این مطلب فقط قدرت سیاسی نیست. زنانی در فهرست قرار گرفته‌اند که در سیاست، جامعه، آموزش، علم، پزشکی، ادبیات، هنر، اقتصاد، فناوری یا ورزش اثری ماندگار گذاشته‌اند یا در حوزه خود از چهره‌های پیشگام بوده‌اند. بنابراین «قدرتمندترین زنان تاریخ ایران» فقط بخشی از این فهرست‌اند و در کنار آنها زنان نامدار و موفق ایرانی از حوزه‌های دیگر هم معرفی شده‌اند.

یادداشت تحریریه: درباره برخی چهره‌های ایران باستان، منابع تاریخی محدودند یا روایت‌های متفاوتی وجود دارد. در مواردی که اسناد قطعی در دست نیست، بهتر است اطلاعات این بخش را به‌عنوان نقطه شروع برای مطالعه بیشتر در نظر بگیرید.

زنان ایرانی قبل از اسلام

این بخش به زنانی اختصاص دارد که نام آنها به دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی گره خورده است. برخی در دربار و سیاست نقش داشتند، برخی در جنگ و فرماندهی و برخی در روایت‌های تاریخی مرتبط با علم و اداره کشور مطرح شده‌اند.

۱. ماندانا (حدود ۵۵۹ تا ۵۸۴ پیش از میلاد)

ماندانا مادر کوروش کبیر بود. او نخستین مدرسه جمعی را بنیان‌گذاری کرد که در آن به دانش‌آموزان درس حقوق و قانون می‌آموخت. وی همواره به کوروش توصیه می‌کرد از زیردستان دست‌گیری و پایه و اساس ظلم را ویران کند.

۲. آتوسا (۵۵۰ تا ۴۷۵ پیش از میلاد)

آتوسا دختر کوروش کبیر، همسر سه پادشاه ایرانی و مادر خشایارشای اول بود. او ابتدا با کمبوجیه دوم که برادرش بود، سپس با بردیای دروغین (یا گئومات که پس از مرگ بردیا خود را بردیا معرفی کرد و به پادشاهی رسید) و در نهایت با داریوش اول ازدواج کرد. می‌گویند او زنی قوی و مستقل بوده که کسب‌وکار خود را اداره می‌کرده و دربار و ارتش خود را داشته است.

۳. آرتونیس (۵۴۰ تا ۵۰۰ پیش از میلاد)

او جانشین فرمانده ارتش تحت‌فرمان کوروش کبیر و دختر یکی از ژنرال‌های کوروش به‌نام آرتباز بود. اطلاعاتی درباره جزئیات زندگی و سابقه خدمت او در دست نیست. کاوه فرخ، پژوهشگر، به بعضی از لوازم پیداشده در قبرهای کاوش‌شده اشاره می‌کند که شاهدی بر حضور زنان جنگجو در ارتش ایران در دوره هخامنشیان‌اند، از جمله نیزه و تیروکمان و چاقویی که در مقبره زنی پیدا شده‌اند و به‌وضوح متعلق به آرتونیس‌اند.

۴. آرتمیس یکم (۴۶۰ تا ۴۸۴ پیش از میلاد)

او ملکه هالیکارناس و فرمانده بخشی از نیروی دریایی ایران هنگام جنگ ایرانیان با یونانیان در زمان خشایارشا بود.

۵. یوتاب (۳۳۰ پیش از میلاد)

در بعضی منابع، یوتاب را خواهر آریوبرزن دانسته‌اند، اما این موضوع کاملا قابل‌تأیید نیست. روایت شده است که داریوش سوم این خواهر و برادر را مأمور کرد تا از دروازه‌های ایرانی در برابر دشمنان محافظت کنند. یوتاب همراه برادرش به‌مدت ۱ ماه جنگید تا اینکه شکست خوردند و کشته شدند. اقدام آنها زمان لازم برای تشکیل ارتش توسط داریوش سوم را فراهم کرد.

۶. آزاددخت (۲۴۰ تا ۲۷۰ پیش از میلاد)

او همسر شاپور اول پادشاه ساسانی بود. طبق شواهد، آزاددخت پزشکان یونانی را برای ایجاد بیمارستان گرد هم آورد و الهام‌بخش و مشوق راه‌اندازی مرکز علمی و پزشکی جندی‌شاپور شد.

۷. آرتادخت (سده سوم میلادی)

آرتادخت وزیر دارایی اردوان چهارم در دوران حکومت اشکانیان بود. او توانست بدون اعمال فشار بر مردم، با جلوگیری از مخارج بیهوده دربار و گرفتن مالیات از توانگران، کشور را به توانگری برساند.

۸. پوران‌دخت (حدود ۶۲۹ تا ۶۳۱ میلادی)

او نخستین زن ایرانی است که به‌عنوان پادشاه رسمی و مستقل بر ایران حکومت کرد. او تلاش کرد با تثبیت امپراطوری، در مقابل درگیری‌های داخلی و تهدیدهای خارجی بایستد و امپراطوری را به شکوه سابق برگرداند و در همین حال اقتصاد کشور را بهبود بخشید.

۹. آپرانیک (سده هفتم میلادی)

از دیگر زنان تاثیرگذار تاریخ ایران آپرانیک زنی در دوران ساسانیان بود که فرماندهی ارتش یزدگرد سوم در برابر حمله اعراب را بر عهده داشت.

زنان نامدار ایران از صفویه تا مشروطه و آغاز دوره معاصر

از دوره صفوی تا سال‌های مشروطه و آغاز ایران معاصر، حضور زنان در سیاست، آموزش، روزنامه‌نگاری و فعالیت‌های اجتماعی پررنگ‌تر و مستندتر می‌شود. نام‌های این بخش بخشی از مهم‌ترین چهره‌های این دوران‌اند.

۱۰. خیرالنساء بیگم (۹۲۶ تا ۹۵۸ شمسی)

او همسر شاه‌محمد خدابنده و مادر شاه‌عباس یکم بود. او زنی بانفوذ در امور سیاسی بود و به‌مدت ۲ سال اداره امور کشور را به دست گرفت و مسئولیت‌های مهمی مثل انتصاب و عزل افسران عالی‌رتبه و مقامات امپراتوری صفوی را بر عهده داشت.

۱۱. بی‌بی‌خانم استرآبادی (۱۲۳۶ تا ۱۳۰۰ شمسی)

او اولین زنی بود که مقاله‌هایش در نشریات رسمی کشور چاپ شدند. کتاب «معایب‌الرجال» او که در پاسخ به کتاب مردسالارانه و زن‌ستیز «تأدیب‌النسوان» نوشته شده بود، یکی از نخستین بیانیه‌های فمنیستی در ایران به حساب می‌آید.

۱۲. بی‌بی مریم بختیاری (۱۲۵۳ تا ۱۳۱۶ شمسی)

او از زنان تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران و زنی مبارز در دوران مشروطه بود که با نامه‌ها و سخنرانی‌های پرشور و تأثیرگذار، افراد ایل را برای مبارزه با استبداد آماده می‌کرد. او با قزاق‌های طرف‌دار محمدعلی‌شاه جنگید و نقشی پررنگ در فتح تهران داشت.

۱۳. طوبی آزموده (۱۲۵۷ تا ۱۳۱۵ شمسی)

طوبی آزموده بی‌تردید یکی از زنان تاثیرگذار تاریخ ایران بوده است. او از پیشگامان جنبش زنان در ایران بود. طوبی آزموده در سال ۱۲۸۶ شمسی دبستان ناموس و ۲۱ سال بعد در سال ۱۳۰۷، نخستین دبیرستان دخترانه در تهران را تأسیس کرد.

۱۴. مریم عمید (۱۲۵۸ تا ۱۲۹۷ شمسی)

او نخستین زن روزنامه‌نگار ایرانی بود و نشریه‌ای مصور ویژه زنان به‌نام نشریه شکوفه را منتشر کرد. او با مطالب این نشریه در راستای تساوی حقوق زنان و مردان تلاش می‌کرد.

۱۵. اشرف‌الملوک/فخرالدوله (۱۲۶۱ تا ۱۳۳۴ شمسی)

فخرالدوله دختر مظفرالدین‌شاه بود. او نقش واسطه بین رضاشاه و خاندان قاجار را داشت و در تلاش بود که با آرام نگه‌داشتن ایل قاجار، مانع درگیری و خون‌ریزی شود. فخرالدوله نخستین مؤسسه تاکسی‌رانی در تهران را بنیان نهاد.

۱۶. مهین افشار

او اولین زن ایرانی بود که در سال ۱۳۲۶ موفق شد کارت بازرگانی دریافت کند. او با فروش بخشی از جهیزیه‌اش سرمایه‌ای فراهم کرد و مشغول تجارت شد.

۱۷. صدیقه دولت‌آبادی (۱۲۶۱ تا ۱۳۴۰ شمسی)

او از فعالان انقلاب مشروطه و همچنین فعال حقوق زنان بود. صدیقه دولت‌آبادی دبیرستانی دخترانه را در تهران تأسیس کرد. او در سال ۱۲۹۸ نشریه‌ای به‌نام «زبان زنان» را راه‌اندازی کرد که در آن درباره حقوق زنان نوشته می‌شد.

۱۸. سکینه پری (متولد ۱۲۷۷ شمسی)

یکی دیگر از زنان تاثیرگذار تاریخ ایران پزشک و اولین زن جراح در ایران بود. سکینه پری بیشتر زندگی‌اش را وقف کمک به مردم و کارهای انسان‌دوستانه کرد. او سال‌های پایانی عمرش را در تنگ‌دستی گذراند، اما هرگز از طبابت رایگان تهی‌دستان دست برنداشت.

۱۹. فخرآفاق پارسا (متولد ۱۲۷۷ شمسی)

او به‌همراه همسرش نشریه «جهان زنان» را منتشر می‌کرد و هدفشان تفهیم لزوم تعلیم و تعلم زنان و آشناکردن آنان با حقوقشان بود. او برای تساوی حقوق زنان و مردان تلاش می‌کرد.

زنان نامدار ایران معاصر

در ایران معاصر، دامنه اثرگذاری زنان بسیار گسترده‌تر شده است؛ از شعر و داستان‌نویسی و آموزش تا پزشکی، محیط‌زیست، فناوری، روزنامه‌نگاری، کارآفرینی و فعالیت‌های اجتماعی. در ادامه، زنان نام‌آور ایرانی این دوره را می‌بینید.

۲۰. پروین اعتصامی (۱۲۸۵ تا ۱۳۲۰ شمسی)

او را معروف‌ترین شاعر زن ایرانی می‌دانند. او شیوه‌ای کم‌نظیر در استفاده از آرایه‌های شخصیت‌بخشی، تخیل و تمثیل را در اشعار خود به کار می‌برد. پروین اعتصامی نخسین کتابدار زن ایران هم بود.

۲۱. نصرت‌الملوک کاشانچی (۱۲۹۳ تا ۱۳۶۹ شمسی)

او اولین پزشک زنی بود که به پزشکی قانونی ایران راه یافت. او یک کلینیک تخصصی زنان و مامایی در جنوب تهران راه‌اندازی کرد و به زنان محروم و ستم‌دیده رایگان خدمت می‌کرد. از آنجایی که بدبختی زنان را ناشی از بی‌سوادی آنان می‌دانست، در جوار درمانگاه یک کلاس اکابر نیز برای زنان بی‌سواد دایر کرد.

۲۲. مه‌لقا ملاح (۱۲۹۶ تا ۱۴۰۰ شمسی)

او برای حفاظت از محیط‌زیست تلاش‌های بسیاری کرد. مه‌لقا ملاح در سال ۱۳۷۳ با همراهی همسرش و چند استاد دانشگاه، سازمان غیردولتی زیست‌محیطی «جمعیت زنان مبارزه با آلودگی محیط‌زیست» را بنیان‌گذاری و تمام وقت خود را صرف مبارزه با آلودگی محیط‌زیست کرد. به او لقب «مادر محیط‌زیست ایران» را داده‌اند. مه‌لقا ملاح نوه بی‌بی‌خانم استرآبادی بود.

۲۳. سیمین دانشور (۱۳۰۰ تا ۱۳۹۰ شمسی)

او اولین زن ایرانی بود که حرفه‌ای داستان‌نویسی کرد. سیمین دانشور اولین رئیس کانون نویسندگان ایران بود. رمان «سووشون» او مهم‌ترین اثرش است که به ۱۷ زبان ترجمه شده‌ است.

۲۴. آذر اندامی (۱۳۰۵ تا ۱۳۶۳ شمسی)

او پزشک و باکتری‌شناس و از زنان تاثیرگذار تاریخ ایران بود. آذر اندامی نوع ایرانی واکسن وبا را اختراع کرد. به‌پاس خدمات علمی و پژوهش‌های آذر اندامی، یکی از حفره‌های سیاره زهره را «اندامی» نامیده‌اند.

۲۵. توران میرهادی (۱۳۰۶ تا ۱۳۹۵ شمسی)

او نویسنده، استاد ادبیات کودک و کارشناس آموزش‌وپرورش بود. توران میرهادی مدرسه فرهاد را در سال ۱۳۳۴ با رویکردی متفاوت تأسیس کرد. کتابخانه از مهم‌ترین بخش‌های مدرسه فرهاد بود. توران میرهادی به‌همراه جمعی از کارشناسان تعلیم و تربیت، شورای کتاب کودک را در سال ۱۳۴۱ بنیان نهاد.

۲۶. اِولین باغچه‌بان (۱۳۰۷ تا ۱۳۸۹ شمسی)

او که موسیقی‌دان و خواننده اپرا بود، به‌همراه فاخره صبا اپرای تهران را بنیان‌گذاری کرد. او همچنین هنگامی که ۲۲ سال داشت، نخستین کلاس تخصصی آواز را در هنرستان عالی موسیقی تهران راه‌اندازی کرد.

۲۷. فروغ فرخزاد (۱۳۱۳ تا ۱۳۴۵ شمسی)

یکی دیگر از زنان تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران فروغ فرخزاد است. فروغ یکی از تأثیرگذارترین شاعران ایرانی بود. او همواره در آثارش با زبانی ساده و قابل‌فهم زنی جسور را به تصویر می‌کشید، زنی که روی بایدها و نبایدهای جامعه پا می‌گذارد و درباره عشق سخن می‌گوید.

۲۸. گلی امامی (متولد ۱۳۲۱ شمسی)

این مترجم مطرح ایرانی از پرکارترین مترجمان سال‌های اخیر است. ترجمه‌های خوب گلی امامی باعث شده‌اند که اگر نام او را روی کتابی ببینیم، از اهمیت و اعتبار آن کتاب مطمئن شویم و با خیالی آسوده از درستی و روانی ترجمه به‌سراغ آن کتاب برویم.

۲۹. مرضیه برومند (متولد ۱۳۳۰ شمسی)

او پرکارترین کارگردان ایران در حوزه ساخت برنامه کودک و عروسکی است. او همیشه دغدغه کودکان و نوجوانان را داشته و ازاین‌رو آثار بسیاری را برای کودکان و نوجوانان ساخته است، از جمله مدرسه موش‌ها، خونه مادربزرگه و قصه‌های تابه‌تا.

۳۰. پوران درخشنده (متولد ۱۳۳۰ شمسی)

او کارگردان مطرح سینماست که همیشه دغدغه مشکلات و آسیب‌های اجتماعی را دارد و همین مسائل را محور اصلی فیلم‌هایش قرار می‌دهد. پوران درخشنده تاکنون در فیلم‌هایش به مسائل مربوط به نوجوانان و جوانان، زنان و مشکلات خانوادگی پرداخته است.

۳۱. سعیده قدس (متولد ۱۳۳۰ شمسی)

او نویسنده، کارآفرین و خیّری ایرانی است که در سال ۱۳۷۰ مؤسسه خیریه محک را برای حمایت از کودکان مبتلا به سرطان بنیان‌گذاری کرد.

۳۲. مریم کاظم‌زاده ( ۱۳۳۵ تا ۱۴۰۱ شمسی)

او اولین خبرنگار و عکاس زن در جنگ ایران و عراق بود. او حین جنگ و در زمان مستندسازی آن، از سربازان مجروح نیز مراقبت می‌کرد.

۳۳. ماریا خرسند (متولد ۱۳۳۶ شمسی)

او دانشمند رایانه است و تابه‌حال مدیرعامل شرکت‌های بزرگ حوزه تکنولوژی مثل اریکسون و دل بوده است. فناوری بلوتوث در زمان مدیریت او در شرکت اریکسون اختراع شد. ماریا خرسند یکی از بنیان‌گذاران این فناوری محسوب می‌شود.

۳۴. کریستین امان‌پور (متولد ۱۳۳۶ شمسی)

از دیگر زنان تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران کریستین امان‌پور مجری و خبرنگار معروف ایرانی‌انگلیسی است که به‌خصوص در حوزه اخبار جنگی شهرت بسیار دارد. فعالیت‌ها و سابقه کریستین امان‌پور او را به شخصیتی مهم تبدیل کرده است و گزارش‌های او به‌منزله اهمیت خبرند.

۳۵. مرضیه محبوب (متولد ۱۳۳۷ شمسی)

او عروسک‌ساز و عروسک‌گردان و سازنده بسیاری از عروسک‌های معروف و دوست‌داشتنی سینما و تلویزیون است. مجموعه عروسک‌های سریال کلاه قرمزی ساخته دست مرضیه محبوب هستند. از او با نام «مادر عروسک‌های ایرانی» یاد می‌شود.

۳۶. فاطمه مقیمی (متولد ۱۳۳۷ شمسی)

او کارآفرین مطرح ایرانی و نخستین زنی است که صنعت حمل‌و‌نقل و کشتی‌رانی خصوصی در ایران را بنیان‌گذاری کرد. او اولین پرزیدنت سازمان جهانی تبلیغات IAA در ایران، عضو هیئت‌رئیسه اتاق بازرگانی و صنعت و معدن تهران است.

۳۷. انوشه انصاری (متولد ۱۳۴۵ شمسی)

همه او را به‌عنوان اولین فضانورد ایرانی می‌شناسند. او اولین زنی است که با هزینه شخصی خودش به فضا سفر کرده است. علاوه بر این، او کارآفرینی موفق است که بارها به‌عنوان کارآفرین برتر و موفق جایزه گرفته است.

۳۸. آزاده تبازاده (متولد ۱۳۴۶ شمسی)

او ژئوفیزیک‌دان و نویسنده است و در سازمان ناسا کار می‌کند. آزاده تبازاده به‌خاطر فعالیت و پژوهش‌هایش در حوزه علوم جوی معروف است. تحقیقات آزاده تبازاده نشان داد که نیترات‌زدایی در استراتوسفر عامل مهم تخریب و نابودی لایه اُزون است.

۳۹. سپیده حبیب (متولد ۱۳۴۹ شمسی)

او روان‌پزشک و مترجم ایرانی است. شهرت سپیده حبیب به‌خاطر ترجمه آثار اروین د.یالوم است. او با ترجمه‌های روان و تخصصی آثار یالوم، خواندنشان را لذت‌بخش‌تر کرده است.

۴۰. پردیس ثابتی (متولد ۱۳۵۴ شمسی)

او زیست‌شناس محاسباتی و تبارشناس پزشکی است و الگوریتمی را طراحی کرده که اثرات ژنتیک بر تکامل بیماری را توضیح می‌دهد. نام پردیس ثابتی در فهرست ۱۰۰ فرد تأثیرگذار مجله تایم در سال ۲۰۱۵ درج شده است.

۴۱. مریم میرزاخانی (۱۳۵۶ تا ۱۳۹۶ شمسی)

او ریاضی‌دان بزرگ ایرانی بود که به افتخارات جهانی بسیاری دست یافت. مریم میرزاخانی اولین ایرانی و اولین زن جهان بود که برنده مدال نوبل ریاضی (فیلدز) شد. او موفق به حل مسائل پیچیده‌ای شد که دانشمندانِ پیش از او از حل آنها ناامید شده بودند.

۴۲. رکسانا مصلحی

رکسانا مصلحی از طریق تحقیقات خود به درک علل ارثی بیماری‌ها و همچنین تأثیر تعاملات ژن-محیط بر خطر ابتلا به بیماری کمک کرده است. اغلب پژوهش‌های او در حوزه سرطان و پیش‌سازهای سرطان هستند.

۴۳. پریسا تبریز (متولد ۱۳۶۲ شمسی)

او متخصص امنیت رایانه‌ای است. از سال ۲۰۰۷ وارد شرکت گوگل شد و هم‌اکنون سرپرست محصولات، مهندسی و UX گوگل کروم است. به او لقب «شاهزاده امنیت» را داده‌اند.

زنان موفق ایرانی در ورزش

ورزش زنان ایران در دهه‌های اخیر چهره‌هایی داشته که در رقابت‌های جهانی و المپیک و پارالمپیک تاریخ‌ساز شده‌اند. سه نام زیر در نسخه اصلی این مقاله معرفی شده‌اند.

۴۴. زهرا نعمتی (متولد ۱۳۶۴ شمسی)

او قهرمان رشته تیراندازی با کمان بانوان معلول است. زهرا نعمتی ابتدا در رشته تکواندو فعالیت می‌کرد، اما سانحه رانندگی باعث آسیب شدید به نخاع او شد و بعد از آن به تیراندازی با کمان روی آورد. زهرا نعمتی نخستین زنی است که موفق شد در ۳ دوره پیاپی پارالمپیک لندن ۲۰۱۲، ریو ۲۰۱۶ و توکیو ۲۰۲۰ مدال طلا کسب کند.

۴۵. سارا خادم‌الشریعه (متولد ۱۳۷۵ شمسی)

او قهرمان شطرنج زنان ایران است که در مسابقات شطرنج قهرمانی جوانان جهان در سال ۲۰۱۴ مقام دوم را کسب کرد. سارا خادم‌الشریعه نخستین زن ایرانی است که عنوان استاد بین‌المللی شطرنج را به دست آورده.

۴۶. کیمیا علیزاده (متولد ۱۳۷۷ شمسی)

از دیگر زنان تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران کیمیا علیزاده تکواندوکار ایرانی است که در بازی‌های المپیک ریو در سال ۲۰۱۶ مدال برنز گرفت. او اولین زن ایرانی است که در بازی‌های المپیک برنده مدال شده است.

چهره‌های تکمیلی از زنان نام‌آور و موفق ایرانی

برای کامل‌ترشدن فهرست، چند چهره مهم دیگر از فرهنگ، هنر، حقوق، کارآفرینی و سینمای ایران را هم اضافه کرده‌ایم.

۴۷. قمرالملوک وزیری (۱۲۸۴ تا ۱۳۳۸ شمسی)

قمرالملوک وزیری از پیشگامان آواز کلاسیک ایرانی و یکی از تاثیرگذارترین خوانندگان زن سده گذشته بود. نخستین اجرای رسمی او در گراند هتل تهران در سال ۱۳۰۳ شمسی برگزار شد و حضورش روی صحنه بدون حجاب رایج آن دوران، اتفاقی کم‌سابقه و تاریخی بود. قمر علاوه بر مهارت در ردیف آوازی و تصنیف‌خوانی، راه را برای نسل‌های بعدی خوانندگان زن باز کرد و نامش به یکی از نقاط عطف تاریخ موسیقی ایران تبدیل شد. دانشنامه ایرانیکا او را از چهره‌های پیشگام موسیقی آوازی ایران می‌داند.

۴۸. سیمین بهبهانی (۱۳۰۶ تا ۱۳۹۳ شمسی)

سیمین بهبهانی از برجسته‌ترین غزل‌سرایان معاصر ایران بود. او با نوآوری در وزن و زبان غزل فارسی، قالبی سنتی را با مسائل و تجربه‌های جهان معاصر پیوند زد و به همین دلیل از او با عنوان «نیمای غزل» نیز یاد شده است. شعرهایش موضوعاتی مانند عشق، وطن، جنگ، فقر و حقوق زنان را در بر می‌گیرند. دانشنامه ایرانیکا او را شاعری برجسته با صدایی متمایز و نوآور در غزل فارسی معرفی می‌کند.

۴۹. منیر شاهرودی فرمانفرمائیان (۱۳۰۱ تا ۱۳۹۸ شمسی)

منیر شاهرودی فرمانفرمائیان از مهم‌ترین هنرمندان مدرن و معاصر ایران بود که با ترکیب هنر سنتی ایرانی، آینه‌کاری، هندسه و زبان هنر مدرن به سبکی کاملا شخصی و شناخته‌شده رسید. آثار او در موزه‌ها و نمایشگاه‌های معتبر بین‌المللی به نمایش درآمده‌اند و جایگاه ویژه‌ای در معرفی هنر معاصر ایران به جهان داشته‌اند.

او پس از سال‌هایی زندگی و فعالیت هنری در نیویورک، به ایران بازگشت و با الهام از آینه‌کاری‌های معماری ایرانی، نقوش هندسی و صنایع‌دستی سنتی، مجموعه‌ای از آثار آینه‌ای و مجسمه‌های هندسی خلق کرد که به امضای هنری او تبدیل شدند. موزه گوگنهایم نیویورک در سال ۲۰۱۵ نمایشگاهی اختصاصی از آثار او با عنوان Infinite Possibility برگزار کرد؛ نمایشگاهی که بیش از چهار دهه فعالیت هنری او را مرور می‌کرد. فرمانفرمائیان یکی از چهره‌هایی است که توانست هنر سنتی ایران را با زبان هنر مدرن و معاصر پیوند دهد و آن را در سطح جهانی مطرح کند.

۵۰. تهمینه میلانی (متولد ۱۳۳۹ شمسی)

تهمینه میلانی کارگردان، نویسنده و تهیه‌کننده سینمای ایران است که بخش مهمی از آثارش بر مسائل اجتماعی، روابط انسانی و تجربه زنان تمرکز دارند. فیلم‌هایی مانند دو زن، نیمه پنهان و واکنش پنجم از شناخته‌شده‌ترین آثار او هستند. استمرار حضور میلانی در سینما و پرداخت صریح او به مسائل زنان باعث شده است نامش در میان فیلم‌سازان زن اثرگذار ایران قرار بگیرد.

۵۱. لیلا حاتمی (متولد ۱۳۵۱ شمسی)

لیلا حاتمی از بازیگران شناخته‌شده سینمای ایران در سطح بین‌المللی است. حضور او در فیلم جدایی نادر از سیمین، که اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان را دریافت کرد، به شناخته‌شدن بیشتر او در جهان کمک کرد. حاتمی در جشنواره‌های بین‌المللی متعددی حضور داشته و در سال ۲۰۱۴ نیز عضو هیئت‌داوران جشنواره فیلم کن بود. کارنامه او نمونه‌ای از حضور مستمر و موفق بازیگران زن ایرانی در سینمای جهانی است.

۵۲. نوش‌آفرین انصاری (متولد ۱۳۱۸ شمسی)

نوش‌آفرین انصاری از چهره‌های مهم کتابداری و ادبیات کودک در ایران و از بنیان‌گذاران شورای کتاب کودک است. او در زمینه ترویج کتاب‌خوانی، آموزش کتابداری و گسترش ادبیات کودکان و نوجوانان فعالیت کرده است. فعالیت مستمر او در این حوزه به شکل‌گیری و تقویت نهادهای مرتبط با کتاب کودک در ایران کمک کرده و نامش را در کنار پیشگامانی مانند توران میرهادی قرار داده است.

۵۳. منصوره حسینی (۱۳۰۵ تا ۱۳۹۱ شمسی)

منصوره حسینی از نقاشان برجسته هنر مدرن ایران بود. آثار او از تجربه‌های مدرنیستی و عناصر هنر و خوشنویسی ایرانی تأثیر می‌گرفتند و در نمایشگاه‌های مختلف داخل و خارج از ایران به نمایش درآمدند. حضور او در نسل نخست هنرمندان مدرن ایران و تجربه‌گری در رنگ، فرم و خط، جایگاه مهمی برایش در تاریخ هنر معاصر ایران ایجاد کرده است.

۵۴. ثریا دارابی (متولد ۱۳۶۲ شمسی)

ثریا دارابی کارآفرین ایرانی‌آمریکایی در حوزه فناوری است که در راه‌اندازی و توسعه کسب‌وکارهای نوآورانه فعالیت داشته است. نام او بیش از همه با استارتاپ Foodspotting شناخته می‌شود. حضور در فضای سرمایه‌گذاری و استارتاپی آمریکا، او را به یکی از نمونه‌های زنان ایرانی موفق در اکوسیستم فناوری و کارآفرینی بین‌المللی تبدیل کرده است.

۵۵. صدیقه سامی‌نژاد (۱۲۹۵ تا ۱۳۷۶ شمسی)

صدیقه سامی‌نژاد با بازی در فیلم دختر لر، نخستین فیلم ناطق فارسی، به یکی از چهره‌های پیشگام حضور زنان در سینمای ایران تبدیل شد. حضور یک زن ایرانی در نقش اصلی فیلم در آن دوره با محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی فراوانی همراه بود. با این حال، نام سامی‌نژاد به‌عنوان یکی از نخستین زنان بازیگر سینمای ایران در تاریخ این هنر ماندگار شد و مسیر حضور گسترده‌تر زنان در سینما را هموارتر کرد.

۵۶. شهلا ریاحی (۱۳۰۵ تا ۱۳۹۸ شمسی)

شهلا ریاحی از بازیگران باسابقه سینما، تئاتر و تلویزیون ایران و نخستین زن کارگردان فیلم بلند در سینمای ایران بود. او در سال ۱۳۳۵ فیلم مرجان را کارگردانی کرد و در کنار آن دهه‌ها به‌عنوان بازیگر فعالیت داشت. جایگاه پیشگامانه او در کارگردانی، نام ریاحی را به یکی از زنان تاثیرگذار تاریخ سینمای ایران تبدیل کرده است.

سوالات متداول درباره زنان تاثیرگذار تاریخ ایران

قدرتمندترین زنان تاریخ ایران چه کسانی بودند؟

اگر قدرت را به معنای نفوذ سیاسی و نظامی در نظر بگیریم، آتوسا، آرتمیس یکم، پوران‌دخت، خیرالنساء بیگم و بی‌بی مریم بختیاری از مهم‌ترین نام‌های این فهرست‌اند. بااین‌حال «قدرت» فقط به حکومت و جنگ محدود نیست و زنانی مانند مریم میرزاخانی، سیمین دانشور و انوشه انصاری نیز در حوزه‌های علمی و فرهنگی اثرگذاری گسترده‌ای داشته‌اند.

زنان ایرانی قبل از اسلام چه کسانی بودند؟

در این مقاله ماندانا، آتوسا، آرتونیس، آرتمیس یکم، یوتاب، آزاددخت، آرتادخت، پوران‌دخت و آپرانیک در بخش زنان ایران پیش از اسلام معرفی شده‌اند. درباره بعضی از این چهره‌ها منابع تاریخی محدود یا روایت‌ها متفاوت‌اند.

زنان نامدار ایران معاصر چه کسانی هستند؟

پروین اعتصامی، سیمین دانشور، فروغ فرخزاد، توران میرهادی، مه‌لقا ملاح، مریم میرزاخانی، انوشه انصاری، پردیس ثابتی، قمرالملوک وزیری، سیمین بهبهانی و شیرین عبادی تنها بخشی از زنان نامدار ایران معاصرند که در این مقاله معرفی شده‌اند.

کدام زنان موفق ایرانی در علم و فناوری شناخته‌شده‌ترند؟

مریم میرزاخانی در ریاضیات، پردیس ثابتی در زیست‌شناسی محاسباتی، آزاده تبازاده در علوم جوی، پریسا تبریز در امنیت رایانه‌ای، ماریا خرسند در فناوری و انوشه انصاری در کارآفرینی و صنعت فضایی از چهره‌های شناخته‌شده این فهرست‌اند.

سخن پایانی

تاریخ زنان ایران فقط به یک دوره یا یک حوزه محدود نمی‌شود. از زنان ایرانی قبل از اسلام و چهره‌های بانفوذ سیاسی گرفته تا شاعران، دانشمندان، کارآفرینان، هنرمندان و ورزشکاران معاصر، هرکدام بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران را ساخته‌اند.

در این مقاله ۵۶ زن نامدار و تاثیرگذار ایرانی را معرفی کردیم. به‌نظر شما جای نام کدام زن ایرانی در این فهرست خالی است؟ در قسمت دیدگاه‌ها برایمان بنویسید کدام دستاورد بیش از همه توجه شما را جلب کرد.