خبرگزاری مهر-دین، حوزه و اندیشه-سینا سفالگر: همزمان با فرارسیدن ولادت حضرت محمد(ص) و آغاز هفته وحدت، بسیاری از متفکران و اندیشمندان، معطوف به این رویداد و به طور خاص بازخوانی ابعاد مختلف ایجاد و تعمیق وحدت در جهان اسلام شده اند. هفته وحدت، صرفا یک مناسبت مذهبی نیست بلکه فرصتی برای بازخوانی یکی از مهمترین مسائل جهان اسلام است. اینکه مسلمانان با وجود تفاوتهای مذهبی، قومی، زبانی و فرهنگی چگونه میتوانند بر اشتراکات فراوان خود تکیه کنند و در برابر تهدیدها و بحرانهای مشترک، تصویری منسجمتر از امت اسلامی ارائه دهند، موضوعی بسیار مهم است.
امسال نیز در آستانه میلاد باسعادت حضرت محمد مصطفی(ص) و هفته وحدت، جهان اسلام شرایطی متفاوت از سالهای گذشته را تجربه میکند. تحولات فلسطین و غزه، وضعیت لبنان، سوریه، یمن و البته جنگ افروزی علیه ایران و تشدید جنگ روایتها در فضای رسانهای، ضرورت گفتوگو و همگرایی میان مسلمانان را بیش از گذشته برجسته کرده است.
در این میان، پرسش اساسی این است که چگونه میتوان مفهوم وحدت را از سطح شعار و مناسبت، به یک رویکرد عملی در سیاست، فرهنگ، اقتصاد، رسانه و روابط میان ملتهای مسلمان تبدیل کرد؟ برای پاسخ به این پرسش، خبرگزاری مهر در گفتگو با حجت الاسلام «محمدرضا پیسپار»، استاد حوزه و دانشگاه و امام جمعه سابق مسجد نیوکاسل در انگلیس، به واکاوی چند نکته مهم پرداخته است.
مشروح گفتگو را در ادامه مطالعه فرمایید.
به نظر شما چرا میلاد پیامبر اکرم(ص) همچنان میتواند محور وحدت مسلمانان در جهان باشد؟
پیامبر اکرم(ص) شخصیتی قابل احترام برای همه مسلمانان جهان هستند. ممکن است مسلمانان در برخی مسائل کلامی، فقهی یا تاریخی اختلاف نظر داشته باشند، اما در محبت و احترام به رسول خدا(ص) اشتراک دارند. همین نقطه مشترک، سرمایه بسیار بزرگی برای جهان اسلام است.
نکته مهم این است که وقتی از پیامبر(ص) سخن میگوییم، نباید فقط به یک مناسبت جشن و سرور توجه کنیم. پیامبر اسلام(ص) یک مکتب اخلاقی و اجتماعی را نیز به مسلمانان معرفی کردند. ایشان در جامعهای ظهور کردند که گرفتار تعصبات قبیلهای، درگیری و شکافهای اجتماعی بود و توانستند گروههای مختلف را حول یک هویت مشترک گرد هم آورند. بنابراین یکی از مهمترین درسهای بعثت و سیره نبوی برای امروز ما، عبور از تعصبات و حرکت به سوی یک جامعه منسجم است.
تاکنون بسیار در مورد سیره رسول الله در مواجهه با متجاوزان گفته شده است. به نظر شما مهمترین ویژگی رویکرد و رویه پیامبر خدا در این رابطه چه بود؟
پیامبر(ص) در برابر تجاوز و تهدید، منفعل نبود اما در عین حال، جنگ را هم هدف نهایی قرار نمیداد. سیره ایشان نشان میدهد که دفاع از جامعه اسلامی و حفظ امنیت مردم در کنار تلاش برای صلح، گفتوگو و پیمانمداری قرار داشت. ما در زندگی پیامبر(ص) نمونههای متعددی از پیمان، گفتوگو و تلاش برای جلوگیری از خونریزی میبینیم. حتی در شرایطی که دشمنیها جدی بود، اصل بر این نبود که هر اختلافی به جنگ تبدیل شود.
این نکته برای امروز جهان اسلام بسیار مهم است. مسلمانان باید ضمن حفظ قدرت دفاعی و هوشیاری در برابر تهدیدها، اجازه ندهند منطق جنگ و خشونت بر همه مناسبات منطقه حاکم شود. در عین حال، در مواجهه با آنهایی که به تجاوز به جامعه اسلامی تاکید دارند نظیر دولت آمریکا، قاطعیت، لازمه اصلی کار است.
در مدت اخیر شاهد جنگافروزی و تهدید علیه ایران بودهایم. روندی که هنوز هم ادامه دارد. وحدت در چنین شرایطی چه معنایی پیدا میکند؟
وقتی یک کشور با تهدید خارجی یا جنگ مواجه میشود، انسجام داخلی به یک مولفه مهم قدرت ملی تبدیل میشود. ایران جامعهای متنوع از اقوام و مذاهب است و یکی از نقاط قوت آن همین تنوع، در عین وحدت ملی است.
جنگافروزی علیه ایران فقط یک مساله نظامی نیست. هر جنگی میتواند اقتصاد، زندگی مردم، امنیت روانی جامعه و آینده نسلهای بعد را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل، مقابله با جنگطلبی باید هم در عرصه دفاعی و امنیتی و هم در عرصه رسانهای و اجتماعی دنبال شود. البته وحدت به معنای نادیده گرفتن نقدها یا مشکلات داخلی نیست. جامعه منسجم جامعهای است که بتواند درباره مسائل خود گفتوگو کند، اما در برابر تهدید خارجی، منافع ملی و تمامیت ارضی را قربانی اختلافات داخلی نکند. این مهم نیز جز با وحدت محقق نمی شود.
برخی معتقدند جنگافروزی علیه ایران بخشی از پروژهای بزرگتر برای ایجاد شکاف در منطقه است. نظر شما چیست؟
باید با احتیاط و واقعبینانه به این موضوع نگاه کرد. منطقه ما سالهاست با رقابت قدرتهای مختلف مواجه است و طبیعی است که برخی بازیگران تلاش کنند از اختلافات موجود برای افزایش نفوذ خود استفاده کنند. یکی از مهمترین آسیبها این است که اختلافات مذهبی و قومی به ابزار رقابت سیاسی تبدیل شود. اگر شیعه و سنی، عرب و فارس یا ملتهای مسلمان منطقه دائما در برابر یکدیگر قرار بگیرند، قدرتهای خارجی هزینه بسیار کمتری برای پیشبرد اهداف خود خواهند پرداخت. بنابراین وحدت اسلامی فقط یک توصیه اخلاقی نیست بلکه بخشی از راهبرد استقلال کشورهای اسلامی است. متاسفانه مشکل اصلی فعلی در جهان اسلام این است که برخی حکام کشورهای اسلامی، توجهی به آرمان ها و اصول اسلامی ندارند و به نحوی رفتار می کنند که گویی نیروی نیابتی و مهره دشمنان جهان اسلام هستند. در واقع، آن ها بیش از اینکه نمایندگان ملت خود باشند، افرادی هستند که گویی از سوی غربی ها به قدرت منصوب شده اند.
نقش علما را در تحقق وحدت در جهان اسلام چطور می بینید؟
نقش علما بسیار تعیینکننده است. مردم به سخن علمای خود اعتماد دارند. اگر علما بر مشترکات تاکید کنند و در عین بیان دیدگاههای مذهبی خود، حرمت دیگر مذاهب را حفظ کنند، زمینه اجتماعی وحدت بسیار تقویت میشود. در بسیاری از مناطق ایران، برگزاری مراسم مشترک و حضور علمای شیعه و سنی در کنار یکدیگر، نمونه عملی همین رویکرد است. در سال های اخیر این مساله به یک الگوی اجتماعی در داخل کشورمان تبدیل شده که بسیار مهم و مبارک است.
آیا وحدت به معنای نادیده گرفتن اختلافات مذهبی است؟
خیر، اتفاقا یکی از برداشتهای نادرست همین است. وحدت به معنای حذف تفاوتها نیست. شیعه، سنی و دیگر مذاهب اسلامی هرکدام هویت و سنتهای خود را دارند و قرار نیست این تفاوتها انکار شود. وحدت یعنی اختلاف نظر را به دشمنی تبدیل نکنیم. میتوان درباره مسائل علمی و تاریخی بحث کرد، اما همزمان حرمت و کرامت طرف مقابل را حفظ کرد. اگر اختلاف علمی وجود دارد، راه آن گفتوگو و پژوهش و نه توهین است. جهان اسلام به گفتگو نیاز دارد. مسلمانان باید کنار هم باشند و مانع از تفرقه میان خود شوند و بازیچه دست بدخواهان هم نباشند.
در داخل ایران، وحدت اسلامی چه ارتباطی با وحدت ملی دارد؟
این دو از یکدیگر جدا نیستند. وحدت ملی یعنی همه ایرانیان، با هر قومیت و مذهبی، خود را در سرنوشت کشور سهیم بدانند. وقتی یک شهروند اهل سنت در سیستان و بلوچستان، کردستان یا گلستان احساس کند بخشی جداییناپذیر از ایران است، سرمایه اجتماعی کشور افزایش پیدا میکند. در مقابل، هرگونه رفتار یا سخنی که باعث احساس تبعیض یا بیگانگی میان بخشی از مردم شود، به انسجام ملی آسیب میزند. بنابراین بهترین دفاع از وحدت، در کنار شعار و برنامه های فرهنگی، خدمترسانی عادلانه، توجه به مشکلات معیشتی مردم و ایجاد فرصتهای برابر برای همه شهروندان است. موضوعی که در سال های اخیر در کشورمان، به صورت جدی مورد توجه نظام حکمرانی بوده و گام های مثبتی هم در این رابطه برداشته شده است.
سخن پایانی شما با مسلمانان ایران و جهان چیست؟
امروز جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری به عقلانیت، همدلی و هوشیاری نیاز دارد. دشمنان میتوانند از اختلافات ما استفاده کنند، اما نمیتوانند جامعهای را که آگاهانه متحد شده است به آسانی از درون تضعیف کنند. میلاد پیامبر اکرم(ص) فرصتی است تا به جای تمرکز بر اختلافات، بر شخصیت مشترک و الهامبخش رسول خدا(ص) تمرکز کنیم. پیامبری که قرآن او را «رحمهً للعالمین» معرفی میکند.
برای ایران نیز حفظ وحدت ملی یک سرمایه راهبردی است. امروز شیعه و سنی، فارس و کرد و بلوچ و ترک و عرب و لُر، بیش از آنکه رقیب یکدیگر باشند، در یک سرنوشت مشترک سهیماند. اگر قرار است ایران در برابر فشارهای بیرونی و مشکلات داخلی با قدرت عبور کند، این عبور بیش از هر چیز به سرمایه اجتماعی، اعتماد متقابل و همدلی مردم نیاز دارد. هفته وحدت، در نهایت، یک پیام ساده اما عمیق دارد: مسلمانان میتوانند متفاوت باشند، اما برای ساختن آیندهای امنتر، عادلانهتر و عزتمندانهتر، باید نقاط اشتراک خود را جدی بگیرند. این همان درسی است که میتوان از سیره پیامبر رحمت(ص) برای امروزِ جهان اسلام گرفت.
