آیا واقعیت همان چیزی است که رسانه‌ها می‌گویند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، نقش رسانه در شکل‌دهی به افکار عمومی و جهت‌دهی به نگرش افراد و خانواده‌ها، موضوعی انکارناپذیر است.

بنابر روایت فارس، طاهر قلی‌زاده، کارشناس مباحث خانواده و اجتماع درباره تأثیر عمیق رسانه‌ها بر روایت‌سازی از رخدادها‌ و ضرورت حضور حرفه‌ای خانواده‌ها گفتگو کنیم. قلی زاده معتقد است بدون روایت صحیح و به‌موقع، ذهن افراد جامعه به‌راحتی تحت تأثیر روایت‌های جهت‌دار قرار می‌گیرد.
دریچه نامطمئن رسانه را بشناسید!

قلی‌زاده، در ابتدای این گفت‌وگو می‌گوید: «رسانه در زندگی امروز تنها ابزار انتقال خبر نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده به ادراک، قضاوت و حتی اولویت‌های ذهنی افراد و خانواده‌ها به شمار می‌رود. بسیاری از برداشت‌هایی که انسان از رویدادهای پیرامون خود دارد، نه از مشاهده مستقیم، بلکه از دریچه روایت‌هایی شکل می‌گیرد که رسانه‌ها در اختیار او قرار می‌دهند. از همین رو، هر رسانه افزون بر آنکه واقعیت را گزارش می‌کند، با شیوه انتخاب، برجسته‌سازی یا حذف بخشی از اطلاعات، می‌تواند تصویری متفاوت از همان واقعیت در ذهن مخاطب ایجاد کند.»

وزن واقعی رخداد‌ها، در دنیای رسانه

این استاد دانشگاه ادامه می‌دهد : «در چنین فضایی، صرف وقوع یک حادثه حتی اگر بزرگ باشد، تضمین‌کننده دیده شدن آن نیست. چه‌بسا رویدادی با آثار گسترده انسانی، فرهنگی یا سیاسی، همچون تشییع ده‌ها میلیونی رهبر شهید انقلاب در سایه سیاست‌های خبری رسانه‌های پرنفوذ جهان و یا حتی برخی رسانه‌های زرد داخل، کمتر دیده شود یا به گونه‌ای روایت گردد که اهمیت واقعی آن در ذهن مخاطب کاهش یابد. از سوی دیگر، ممکن است رفتار یا اقدامی محدود از سوی چند نفر، با تکرار، تحلیل‌های پی‌درپی و بازنشر گسترده، به مسئله‌ای بزرگ و یا حتی جهانی تبدیل شود و ذهن افراد بسیاری را به خود مشغول کند. از این رو، آنچه در افکار عمومی تثبیت می‌شود، همواره متناسب با وزن واقعی رخدادها نیست، بلکه تا حد زیادی از نحوه و چگونگی روایت آنها تأثیر می‌پذیرد.»

وقتی رسانه، زاویه دید می‌سازد

قلی‌زاده به یک مسئولیت جدی در حوزه رسانه اشاره می‌کند: «این واقعیت، مسئولیت همه کسانی که دغدغه آگاهی‌بخشی و تبیین حقیقت دارند را سنگین‌تر می‌کند. اگر میدان روایت به طور کامل در اختیار جریان‌ها و یا اصطلاحا سلبریتی‌هایی قرار گیرد که اهداف و منافع خاص خود را دنبال می‌کنند، طبیعی است که مخاطب و بالخصوص قشر کم اطلاع نیز وقایع را از همان زاویه خواهد دید. لذا فعالیت رسانه‌ای را صرفاً به معنای تولید محتوا نباید دانست، بلکه تلاشی مستمر برای ارائه تصویری دقیق‌تر، کامل‌تر و منصفانه‌تر از واقعیت باید دید؛ تلاشی که نیازمند شناخت مخاطب، زبان مناسب و بهره‌گیری از ابزارهای نوین ارتباطی است.»

هشدار قرآن در باب دنیای اخبار

«در کنار تولید روایت صحیح، ارتقای سطح دانش مخاطبان، اهمیت فراوانی دارد. هر اندازه افراد بتوانند میان خبر، تحلیل، تبلیغ و عملیات روانی تمایز قائل و پیرامون آن دقت نمایند، کمتر در معرض تأثیرپذیری از روایت‌های جهت‌دار قرار خواهند گرفت. قرآن کریم اصل و قانونی را مورد تأکید قرار داده و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا...» و با آن هشدار می‌دهد که اگر خبری به شما رسید، پیش از آنکه آن را مبنای قضاوت یا تصمیم قرار دهید، درباره ماهیت آن تحقیق و بررسی کنید. این آموزه، اصلی فرازمانی برای مواجهه با حجم گسترده اخبار و روایت‌هایی است که هر روز در فضای رسانه‌ای منتشر می‌شود.»

چطور یک روایت کوچک در خانواده، باور می‌سازد؟

این کارشناس حوزه خانواده، نقطه عطف بحث را در توجه به خانواده می‌داند: «نقش این تبیین‌ها و اطلاع رسانی‌ها در شکل‌دهی به نگرش خانواده‌ها که اولین مجموعه برای شکل‌دهی فکری افراد جامعه است را بیش از هر جایی دیگر باید مورد دقت قرار داد. بسیاری از نگرانی‌ها، امیدها، الگوهای رفتاری و حتی سبک زندگی، متأثر از محتوایی است که به صورت مستمر در معرض دید اعضای خانواده قرار می‌گیرد. گاهی تکرار یک روایت در خانواده، بدون آنکه از پشتوانه کافی برخوردار باشد، به تدریج آن را به باوری عمومی تبدیل می‌کند و گاهی نیز سکوت درباره یک واقعیت مهم، سبب می‌شود نسل جدید اساساً با آن آشنا نشود. از این منظر، خانواده تنها انتقال‌دهنده اطلاعات نیست، بلکه در ساختن حافظه جمعی و تعیین اولویت‌های ذهنی جامعه نیز نقش‌آفرینی مهمی می‌کند.»

در دنیای رسانه دیررسیدن، یعنی شکست!

طاهر قلی زاده هشدار می‌دهد: «مدیریت رسانه‌های معاند و مدیریت تاثیرات سوء آن بر زندگی افراد، صرفاً با نقد و واکنش‌های مقطعی محقق نخواهد شد. این حوزه نیازمند برنامه‌ریزی، رصد مستمر، پاسخ‌گویی به‌موقع و از همه مهم‌تر، حضور فعال و حرفه‌ای در عرصه تولید محتوا است. هر اندازه روایت صحیح دیرتر به مخاطب برسد، احتمال تثبیت روایت نادرست بیشتر خواهد شد؛ زیرا نخستین تصویری که در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد، معمولاً ماندگاری بیشتری دارد و اصلاح آن به مراتب دشوارتر است.»

روایت‌های جعلی همیشه زود منتشر می‌شوند!

قلی‌زاده در پایان این گفت‌وگو از معیار فعالیت موثر می‌گوید: «فعالیت رسانه‌ای مؤثر، تنها به پاسخ دادن به شبهات یا اصلاح اخبار نادرست محدود نمی‌شود بلکه جامعه نیازمند آن است که واقعیت‌های ارزشمند، تجربه‌های موفق، خدمات مؤثر و دستاوردهای مهم نیز در سریعترین زمان ممکن و با زبانی دقیق، مستند و قابل فهم روایت شوند.»

«اگر این روایت‌ها به‌موقع و با کیفیت مناسب ارائه نشوند، خلأ ایجادشده به آسانی با روایت‌های دیگری پر خواهد شد که الزاماً بازتاب‌دهنده حقیقت نیستند و همین مسئله، مسئولیت جریان‌های دغدغه‌مند و بالخصوص خانواده را در عرصه تبیین و روایت‌گری بیش از پیش آشکار می‌سازد.»