به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، کتاب ارزشمند «حکمت عبادات» به قلم حکیم متأله، حضرت آیتاللهالعظمی جوادی آملی (دامتبرکاته)، نکات عمیقی درباره فلسفه عبادت و آثار و برکات شبزندهداری و اقامه نماز شب دربردارد. این اثر با تکیه بر منابع روایی معتبر، نقش بیداری سحرگاهی را در گشودن گرههای معنوی انسان از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار داده است.
بر اساس حدیثی مشهور از امام حسن عسکری(ع) و توضیحات آیتاللهالعظمی جوادی آملی، رسیدن به مقام قرب الهی و لقای پروردگار، نیازمند پیمودن مسیری ویژه است؛ مسیری که شبزندهداری در آن به عنوان بهترین مرکب سالک معرفی شده است.
معظمله با شرح این عبارت که «إن الوصول إلی الله سفر لا یُدرک إلا بامتطاء اللیل»، تأکید میکند که سیر به سوی خداوند سفری است که بدون بهرهگیری از فرصت شب و عبادت شبانه به آسانی پیموده نمیشود. برای انسانی که مشتاق لقای الهی است، شبزندهداری میتواند وسیلهای مؤثر برای حرکت در مسیر قرب پروردگار باشد.
حضرت رسول خدا(صلیاللهعلیهوآله) نیز پس از سفارش فراوان به نماز و بیان تأثیر مداومت بر آن در پاک شدن انسان از گناهان، درباره بیداری شبانه میفرماید:
«ای مردم هیچ بنده ای نیست جز آنکه ریسمانی چند بر [اعضای] او گره خورده،پس چون ثلثی از شب گذشت فرشته ای نزد وی می آید و می گوید: برخیز خدا را یاد کن که صبح نزدیک شده است.
اگر حرکت کرده برخیزد و خدا را یاد کند یک گره از گره های او باز می شود و اگر به پا خیزد و وضو بگیرد و به نماز بایستد همه گره ها گشوده می شود تا اینکه با چشمی شاد و روشن وارد صبح شود».
بر اساس این روایت، نماز شب نقشی اساسی در باز شدن گرههای انسان دارد و میتواند زمینه ورود او به صبحی روشن و همراه با نشاط را فراهم کند. از همین رو میتوان گفت که گرههای معنوی و دشواریهای درونی انسان با عبادت شبانه گشوده میشوند.
شبزندهداری؛ مرکب سیر به سوی خدا
امام حسن عسکری(سلاماللهعلیه) میفرماید:
«إن الوصول إلی الله سفر لا یُدرک إلا بامتطاء اللیل، من لم یحسن أن یمنع لم یحسن أن یعطی»
سیر و حرکت به سوی خداوند متعال، سفری است که مرکب راهوار آن شبزندهداری است. بنابراین، برای کسی که اشتیاق رسیدن به لقای حق را در دل دارد، بیداری شب و بهرهگیری از ساعات شبانه، بهترین وسیله برای پیمودن این مسیر به شمار میرود.
همین مضمون با بیانی دیگر از امام صادق(سلاماللهعلیه) و از امیرالمؤمنین(سلاماللهعلیه) نقل شده است:
«نبّهْ بالتفکر قلْبک، وجافِ عن النوم جَنْبک، واتق الله ربّک»
یعنی با تفکر، قلب خود را بیدار و آگاه کن، از خواب شبانه فاصله بگیر و برای نماز شب برخیز و از پروردگار خود پروا داشته باش.
تفکر؛ کلید بیداری قلب
در این روایت، تفکر به عنوان عاملی برای بیدار کردن قلب معرفی شده است؛ چرا که گاهی خواب و غفلت بر دل انسان چیره میشود و قدرت درک و توجه او را کاهش میدهد.
امیرالمؤمنین(سلاماللهعلیه) درباره اهمیت بیداری عقل نیز میفرماید:
«نعوذ بالله من سبات العقل»
یعنی «به خدا پناه میبریم از خواب و رکود عقل».
از مجموع این بیانات میتوان دریافت که بیداری انسان در مسیر خداشناسی تنها به بیدار بودن جسم محدود نیست؛ بلکه بیداری قلب و عقل نیز اهمیت اساسی دارد. تفکر، قلب انسان را از غفلت خارج میکند و شبزندهداری و نماز شب، او را برای پیمودن مسیر سیر الیالله آماده میسازد.
منبع: کتاب «حکمت عبادات»، صص ۱۱۶ و ۱۱۷
