به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، هفته وقف میتواند فرصتی باشد برای اینکه مفهوم وقف را تنها به شکلهای شناختهشدهای مانند زمین، باغ، مغازه، مدرسه یا آبانبار محدود نکنیم. در پشت هر وقف ماندگار، پیش از آنکه وقفنامهای نوشته شود یا بنایی ساخته شود، ارادهای دینی برای ایجاد و ماندگار کردن یک خیر وجود دارد.
بنابر روایت حوزه، بر اساس یافتههای «مرکز جمکرانپژوهی»، در تاریخ معاصر مسجد مقدس جمکران، نامهای مربوط به سال ۱۳۴۵ شمسی وجود دارد که نمونهای قابل توجه از چنین رویکردی به شمار میرود. مرحوم محمدتقی فلسفی، خطیب شناختهشده و بانفوذ آن دوران، در نامهای خطاب به مرحوم آیتالله سیدشهابالدین مرعشی نجفی، به موضوعی اشاره کرده که از درخواست این مرجع بزرگ حکایت دارد؛ اینکه نیازهای عمرانی مسجد جمکران در سخنرانیها مطرح شود و مردم برای کمک مالی به توسعه و آبادانی این مکان مقدس تشویق شوند.
این سند در صفحه ۴۸۳ کتاب «نامههای ناموران» منتشر شده است؛ کتابی که مجموعهای از نامههای رجال دینی و علمی خطاب به حضرت آیتالله العظمی سیدشهابالدین مرعشی نجفی(ره) را گردآوری و ثبت کرده است.
مرحوم فلسفی در پاسخ به نامه آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره)، که در آن از وی خواسته شده بود برای تعمیر مسجد جمکران از میان مؤمنان و مخاطبان منبر خود کمک مالی جمعآوری کند، نوشته است: «…نامه گرامی راجع به تعمیر مسجد جمکران زیارت شد…».
او در ادامه، با توجه به شأن مرجعیت و همچنین ناشناخته بودن مسجد مقدس جمکران در بسیاری از نقاط ایران، راهکاری دیگر را نیز مطرح میکند. فلسفی تبلیغ مستقیم و فردبهفرد را مناسبتر میداند و مینویسد: «که در موارد حضوری که به اشخاص خیر برخورد نمایم تذکر میدهم، شاید به خواست خداوند نتیجهای عاید گردد».
سندی درباره کمک مالی، اما فراتر از یک کمک ساده
در نگاه نخست، این سند درباره جمعآوری کمکهای نقدی است و نه وقف به معنای اصطلاحی و فقهی آن. از همین رو، نمیتوان این اقدام را «وقف» نامید یا ادعا کرد که مبالغ مورد اشاره در قالب موقوفه ثبت شدهاند.
با این حال، نامه از منظر فرهنگ وقف و سنت مشارکت دینی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا شیوهای مشخص برای حمایت از یک مکان مقدس را نشان میدهد. در این روش، ابتدا نیاز شناسایی میشود، سپس از ظرفیت یک خطیب بانفوذ استفاده میشود و در نهایت اعتماد عمومی برای مشارکت مردم در آبادانی مسجد به کار گرفته میشود.
همین ویژگی است که این نامه را از یک مکاتبه معمولی فراتر میبرد.
از محتوای نامه چنین برمیآید که حضرت آیتالله مرعشی نجفی(ره) تنها به کمک شخصی یا توصیهای عمومی اکتفا نکرده بودند. ایشان بهصورت آگاهانه ظرفیت منبر و نفوذ اجتماعی مرحوم فلسفی را برای رساندن پیام مسجد جمکران به طیف گستردهتری از مردم مورد توجه قرار داده بودند.
در واقع، این اقدام را میتوان نوعی سازماندهی سرمایههای پراکنده مردمی دانست؛ سرمایههایی که میتوانستند در قالب نذر، هدیه، کمک نقدی، وقف یا دیگر اشکال انفاق دینی، در مسیر آبادانی مسجد قرار گیرند.
پیوند میان نیاز مسجد و توان مردم
در چنین الگویی، مرجعیت تنها نقش ناظر یا تأییدکننده ندارد؛ بلکه میتواند میان نیاز یک مکان مقدس و توان مشارکت مؤمنان ارتباط برقرار کند.
مسجد جمکران به توسعه نیاز داشته است و مردم نیز ظرفیت و آمادگی مشارکت در امور دینی و مقدس را داشتهاند؛ اما این ظرفیت باید شناسایی، برای مردم تبیین و در مسیر مشخصی هدایت میشد. درخواست از خطیبی مانند مرحوم فلسفی را میتوان در همین چارچوب معنا کرد.
مرحوم فلسفی در آن دوره صرفاً یک واعظ شناختهشده نبود. منبر او در جامعه مذهبی آن روزگار از نفوذ و اعتبار قابل توجهی برخوردار بود و میتوانست نقش یک رسانه اثرگذار را ایفا کند.
انتخاب چنین شخصیتی برای بیان نیازهای عمرانی جمکران نشان میدهد که حضرت آیتالله مرعشی نجفی(ره) مسئله توسعه این مکان را صرفاً یک موضوع محلی نمیدانستند. در این نگاه، مسجد جمکران نباید تنها متکی بر مردم منطقه اطراف خود باشد؛ بلکه میبایست در گستره وسیع ارادت شیعیان و مشارکت دینی مردم سراسر کشور جایگاهی پیدا کند.
نامهای که یک نکته تاریخی را روشن میکند
اهمیت این نامه از نظر زمانی نیز قابل توجه است. در روایتهای شناختهشده درباره آغاز تحولات معاصر مسجد جمکران، سال ۱۳۴۷ شمسی و فعالیتهای عمرانی پس از آن مورد توجه قرار گرفته است.
اما این نامه نشان میدهد که دستکم دو سال پیش از آن، یعنی در سال ۱۳۴۵، موضوع توسعه مسجد و ایجاد پشتوانه مردمی برای عمران آن، در سطح یکی از مراجع بزرگ قم مطرح بوده است.
البته این نکته به هیچ وجه به معنای نادیده گرفتن نقش خادمان، بانیان و فعالان مردمی در مراحل بعدی نیست. یک مسجد بزرگ معمولاً حاصل تلاش یک فرد یا یک مجموعه واحد نیست. مسجد جمکران نیز در طول زمان از پیوند ارادت زائران، تلاش خادمان، همت بانیان، هدایت عالمان و اعتماد عمومی شکل گرفته و توسعه یافته است.
با این حال، این نامه بخش دیگری از این تاریخ را برجسته میکند؛ بخشی که کمتر مورد توجه قرار گرفته و آن، نقش مرجعیت در تبدیل نیاز یک مکان مقدس به موضوعی برای مشارکت عمومی است.
### الگویی که برای امروز نیز حرف دارد
این تجربه تاریخی میتواند برای امروز نیز قابل تأمل باشد. آبادانی و توسعه اماکن دینی صرفاً با اعلام یک نیاز مالی تحقق پیدا نمیکند. مردم باید بدانند برای چه امری از آنها دعوت میشود، آن مکان چه جایگاهی در زندگی دینی آنان دارد و کمکشان چگونه میتواند در خدمت یک هدف ماندگار قرار گیرد.
در چنین فرایندی، مرجعیت و عالمان مورد اعتماد جامعه فقط نقش واسطه برای جذب منابع مالی ندارند؛ بلکه میتوانند به مشارکت مردم معنا و جهت بدهند و کمک مالی را از یک پرداخت ساده به سهمی در حیات و ماندگاری یک شعیره دینی تبدیل کنند.
از این منظر، نامه سال ۱۳۴۵ مرحوم فلسفی را میتوان سندی کوچک اما دارای دلالتی گسترده دانست. این نامه نشان میدهد که حضرت آیتالله مرعشی نجفی(ره) برای حمایت از مسجد جمکران، تنها بر کمک فردی تکیه نکرده بودند و مسئله را نیز به اقدامات پراکنده واگذار نکردند؛ بلکه از ظرفیت منبر و سرمایه اجتماعیِ اعتماد مردم برای آبادانی این مسجد بهره گرفتند.
از وقف تا فرهنگ مشارکت
بازخوانی چنین تجربهای در هفته وقف، بار دیگر این نکته را یادآوری میکند که ماندگاری بناهای دینی تنها به سنگ و آجر و مصالح ساختمانی وابسته نیست. پشت یک بنای ماندگار، شبکهای از ایمان، اعتماد، دعوت و مشارکت مردمی قرار دارد.
تجربه نامه آیتالله مرعشی نجفی(ره) نشان میدهد که یک مرجع دوراندیش میتواند با شناخت ظرفیتهای اجتماعی جامعه، میان نیاز یک مکان مقدس و توان مردم پیوند برقرار کند و مشارکتهای پراکنده را در مسیری هدفمند قرار دهد.
از همین رو، اهمیت این سند تنها در اشاره آن به تأمین هزینه تعمیر و توسعه مسجد جمکران خلاصه نمیشود؛ بلکه ارزش اصلی آن را باید در نشان دادن الگویی از اعتمادسازی، دعوت دینی و ساماندهی مشارکت مردمی برای آبادانی یک مکان مقدس جستوجو کرد.
