به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سوره واقعه پس از آنکه سرنوشت «اصحاب یمین» و نعمتهای بیپایان بهشتی را ترسیم میکند، نگاه مخاطب را به سوی گروه سوم، یعنی «اصحاب شمال» برمیگرداند، کسانی که نه تنها حق را نپذیرفتند، بلکه با تکذیب قیامت و غرق شدن در دنیا، مسیر نابودی خود را هموار کردند.
آیات ۵۱ تا ۷۶ این سوره، از یک سو تصویری تکاندهنده از سرنوشت آنان ارائه میدهد و از سوی دیگر، با استدلالهایی روشن درباره آفرینش انسان، رویش گیاهان، نزول باران و پیدایش آتش، حقیقت قدرت الهی و امکان رستاخیز را به اثبات میرساند.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان تأکید میکند که این بخش از سوره، تنها بیان عذاب یا نقل چند نمونه از نعمتهای الهی نیست؛ بلکه مجموعهای از برهانهای فطری است که انسان را از غفلت بیرون میآورد و نشان میدهد انکار قیامت، بیش از آنکه ناشی از نبود دلیل باشد، نتیجه دلبستگی به دنیا و غفلت از نشانههای آشکار خداوند است.
غذای تلخ کسانی که حقیقت را انکار کردند
آیات با خطاب هشدارآمیز آغاز میشود «ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ» یعنی ای گمراهان تکذیبکننده، پس از آن، قرآن از غذایی سخن میگوید که اهل دوزخ ناچار به خوردن آن هستند، درخت زقوم که شکمهای آنان را پر میکند و سپس با آب جوشان همراه میشود «فَشَارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ».
این توصیفها بیانگر تناسب میان عمل و جزاست. کسانی که در دنیا با لجاجت، روح خود را از حقیقت تهی کردند، در آخرت نیز با غذایی روبهرو میشوند که نه آرامشبخش است و نه حیاتآفرین؛ بلکه تجسم همان زندگی آلوده و انتخاب نادرست آنان است.
ریشه انکار قیامت، غرور انسان
قرآن سپس به ریشه فکری منکران اشاره میکند. آنان میگفتند که «أَئِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» آیا وقتی خاک و استخوان شدیم، دوباره زنده میشویم؟
علامه طباطبایی معتقد است این پرسش، از ناتوانی عقل سرچشمه نمیگیرد، بلکه حاصل مقایسه قدرت خدا با توان محدود انسان است.
کسی که آفرینش نخست را فراموش کند، طبیعی است که بازآفرینی را نیز محال بداند. به همین دلیل، قرآن پاسخ میدهد که همه انسانها، از اولین تا آخرین، در «مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ» گرد آورده خواهند شد؛ روزی که هیچکس از آن گریزی ندارد.
چهار برهان روشن برای زندگی پس از مرگ
از آیه ۵۷ به بعد، لحن سوره تغییر میکند و به جای توصیف قیامت، چهار نمونه از نشانههای قدرت الهی را پیش روی انسان قرار میدهد.
نخست، آفرینش انسان است «أَفَرَأَیْتُمْ مَا تُمْنُونَ» آیا به نطفهای که از آن آفریده میشوید اندیشیدهاید؟ آیا شما آفریننده آن هستید یا خدا؟
دوم، رویش گیاهان «أَفَرَأَیْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ» شما بذر را در زمین میافشانید، اما آیا رویاننده واقعی آن هستید؟
سوم، آب شیرین «أَفَرَأَیْتُمُ الْمَاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ» اگر خدا بخواهد، همین آب گوارا را تلخ و شور میکند پس چرا شکرگزار نیستید؟
و چهارم، آتش «أَفَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ» آیا شما درختی را که منشأ این آتش است آفریدهاید یا خدا؟
المیزان این چهار مثال را برهانهایی میداند که هر انسانی، بدون نیاز به استدلالهای پیچیده فلسفی، میتواند آنها را در زندگی روزمره خود مشاهده کند. انسان تنها بخشی از اسباب ظاهری را در اختیار دارد، اما آفریننده و تدبیرکننده واقعی خداوند است.
وقتی بدیهیات زندگی، دلیل قیامت میشوند
نکته مهم در تفسیر علامه این است که قرآن از امور خارقالعاده برای اثبات معاد استفاده نمیکند، بلکه به سادهترین واقعیتهای زندگی اشاره دارد؛ تولد انسان، کشاورزی، نوشیدن آب و روشن کردن آتش.
اگر انسان هر روز این نشانهها را میبیند و به قدرت خدا در ایجاد آنها ایمان دارد، چگونه زنده شدن دوباره مردگان را دور از ذهن میداند؟ انکار قیامت نه مشکل برهان، بلکه مشکل غفلت است؛ زیرا انسان به نعمتها خو میگیرد و حضور دائمی خدا را در پس این نظام فراموش میکند.
قرآن حقیقتی که جای سوگند دارد
در پایان این بخش، خداوند با تعبیری باشکوه میفرماید که «فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ * وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ». سپس میافزاید که این کتاب، «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ» است قرآنی گرانقدر که در کتابی محفوظ قرار دارد.
علامه طباطبایی این سوگند را نشانه عظمت وحی میداند. همان خدایی که نظام دقیق ستارگان و جهان را اداره میکند، قرآن را نیز برای هدایت بشر نازل کرده است. بنابراین، میان کتاب تکوین و کتاب تشریع هماهنگی کامل وجود دارد هر دو انسان را به یک حقیقت دعوت میکنند و آن، ایمان به پروردگار و باور به روز بازگشت است.
پیام نهایی این آیات آن است که نشانههای خدا همه جا گستردهاند از آغاز آفرینش انسان تا جرعهای آب و شعلهای آتش. کسی که این نشانهها را با چشم دل ببیند، قیامت را حقیقتی روشن خواهد یافت؛ اما آنکه در برابر این همه دلیل، راه تکذیب را برگزیند، سرانجام با نتیجه انتخاب خود روبهرو خواهد شد.
