به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، وقتی صفحات تاریخ را ورق میزنیم، گاهی به روایتهایی برمیخوریم که کمتر دیده و شنیده شدهاند؛ روایتهایی که میتوانند حتی تصویر رایج از جایگاه زنان در جامعه اسلامی را تغییر دهند.
برای سالها این تصور وجود داشته که زنان در جامعه اسلامی بیشتر در حاشیه و پشت پرده حضور داشتهاند، اما روایتهای تاریخی تصویر دیگری ارائه میکنند؛ تصویری از زنانی که در بزنگاههای حساس، در متن تحولات اجتماعی و سیاسی قرار گرفتند و مسئولیتهای مهمی را بر عهده گرفتند.
یکی از این زنان، «جده» یا سوسن مغربی، مادر امام حسن عسکری(ع) و مادربزرگ امام زمان(عج) است؛ بانویی که پس از شهادت فرزندش، در شرایطی دشوار مسئولیت مهمی در اداره امور جامعه شیعه بر عهده گرفت.
روزهای سخت پس از شهادت امام عسکری(ع)
پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ قمری، جامعه شیعه وارد یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود شد. امام زمان(عج) در آن زمان تنها پنج سال داشت و بسیاری از شیعیان حتی از وجود ایشان اطلاع نداشتند.
از سوی دیگر، حکومت عباسی به دنبال یافتن فرزند امام عسکری(ع) بود تا او را از میان بردارد. در چنین شرایطی، حفظ جریان امامت و مدیریت جامعه شیعه نیازمند تدبیر و پنهانکاری بود.
در این میان، جده نقش مهمی ایفا کرد؛ بانویی که با مدیریت شرایط، ارتباط با شیعیان را سامان داد و در حفظ میراث امامت نقشآفرین شد.
بانویی با چند نام و جایگاهی ویژه
سوسن با نامهایی همچون حُدیث، سلیل و سمانه نیز شناخته شده است. او ابتدا به عنوان کنیز وارد خانه امام جواد(ع) شد و پس از آن به همسری امام هادی(ع) درآمد.
اما آنچه جایگاه او را برجسته کرد، نه موقعیت ظاهری، بلکه ویژگیهایی همچون پاکی، تقوا و شایستگیهای اخلاقی بود.
در منابع نقل شده است که امام هادی(ع) در نخستین دیدار با او فرمود: «سلیل، از بدیها، پلیدیها و ناپاکیها پاک و عاری است» و سپس بشارت داد که خداوند از نسل او حجت خود بر خلق را عطا خواهد کرد؛ حجتی که زمین را از عدل و داد پر میکند.
از نکات قابل توجه درباره این بانوی بزرگ آن است که امام هادی(ع) او را مادر دو امام معصوم معرفی کرد؛ امام حسن عسکری(ع) و امام زمان(عج).
جده؛ پناهگاه شیعیان در یک دوران بحرانی
پس از شهادت امام عسکری(ع)، جده به عنوان وصی و متولی موقوفات و صدقات آن حضرت معرفی شد. او در شرایطی که جامعه شیعه با بحران بزرگی روبهرو بود، مسئولیت مهمی در ساماندهی امور شیعیان بر عهده گرفت.
یکی از مهمترین چالشهای آن دوره، ادعای امامت از سوی جعفر، برادر امام حسن عسکری(ع)، بود. جده در برابر این ادعا ایستاد و برای حفظ میراث امامت تلاش کرد.
بر اساس برخی نقلهای تاریخی، او با هوشمندی شرایط را مدیریت کرد تا وجود فرزند امام عسکری(ع) برای دشمنان آشکار نشود. سرانجام نیز پس از گذشت هفت سال، مسئله ارث میان او و جعفر تقسیم شد.
راز تولد امام زمان(عج)
یکی از حساسترین بخشهای این روایت، ماجرای تولد امام زمان(عج) است.
در شرایطی که حکومت عباسی در پی یافتن فرزند امام عسکری(ع) بود، تولد حضرت به صورت مخفیانه مدیریت شد. جده در کنار حکیمه خاتون، عمه امام عسکری(ع)، در حفظ این راز نقش داشتند و تا فراهم شدن شرایط مناسب، خبر تولد را آشکار نکردند.
شیخ طوسی در کتاب «الغیبه» از وصایت مادر امام عسکری(ع) سخن گفته و این اقدام را با ماجرای امام حسین(ع) و حضرت زینب(س) مقایسه کرده است؛ اقدامی که با هدف حفظ جان امام سجاد(ع) انجام شد.
علامه مجلسی نیز در «جلاء العیون» جده را بانویی عفیف، کریم و برخوردار از صلاح، ورع و تقوا معرفی کرده است. شیخ عباس قمی نیز از او با تعابیری در شأن جایگاه معنوی و اخلاقیاش یاد کرده است.
وقتی یک بانو پناهگاه شیعیان میشود
حکیمه خاتون، عمه امام عسکری(ع)، نیز درباره جایگاه جده روایتی دارد که اهمیت نقش این بانو را نشان میدهد.
در این روایت آمده است که امام عسکری(ع) درباره وضعیت شیعیان و اینکه آنان پس از او به چه کسی مراجعه کنند، جده، مادر ابومحمد(ع)، را معرفی کرده است.
این روایت، جایگاه جده را به عنوان یکی از چهرههای مورد اعتماد جامعه شیعه در آن دوره نشان میدهد.
زینب(س)؛ نمونهای دیگر از مدیریت یک بحران تاریخی
در کنار جده، حضرت زینب(س) نیز یکی از برجستهترین نمونههای نقشآفرینی زنان در حساسترین مقاطع تاریخ اسلام است.
پس از واقعه عاشورا، در حالی که امام سجاد(ع) حضور داشت، حضرت زینب(س) مسئولیت سنگین پیامرسانی و مدیریت کاروان اسرا را بر عهده گرفت.
خطبههای حضرت زینب(س) در کوفه و شام، روشنگری درباره واقعه کربلا و مقابله با تبلیغات دستگاه اموی، باعث شد پیام عاشورا در همان روزهای نخست پس از حادثه خاموش نشود.
امام سجاد(ع) درباره حضرت زینب(س) فرمود: «تو بحمدالله عالمه و غیر معلمه و فهمیه و غیر مفهمه»؛ تعبیری که نشاندهنده جایگاه علمی و درک عمیق این بانوی بزرگ است.
دو روایت؛ یک پیام
جده و حضرت زینب(س) در دو مقطع متفاوت تاریخی زندگی میکردند، اما در یک نکته اشتراک داشتند؛ هر دو در شرایطی حساس، مسئولیتهایی مهم برای حفظ جریان امامت و انتقال پیام مکتب اهلبیت(ع) بر عهده گرفتند.
این نمونهها نشان میدهد که در سنت شیعی، زنان صرفاً نقشهای خانوادگی نداشتهاند، بلکه در عرصههای علمی، فرهنگی، اجتماعی و در مقاطع خاص سیاسی نیز توانستهاند نقشآفرین باشند.
تاریخ تشیع نیز نام زنان متعددی را در خود ثبت کرده است؛ از حکیمه، دختر امام جواد(ع)، که از راویان حدیث بود، تا بانوانی که در دورههای مختلف به مراتب علمی دست یافتند یا در جایگاه وکیل و نماینده مراجع تقلید فعالیت کردند.
الگویی برای امروز
روایت زندگی جده و حضرت زینب(س) تنها بخشی از تاریخ نیست؛ این روایتها میتوانند به عنوان نمونههایی از نقشآفرینی زنان مسلمان مورد بازخوانی قرار گیرند.
این نمونهها نشان میدهد که علم، تقوا، تدبیر و شایستگی میتواند زمینه حضور زنان در عرصههای مهم اجتماعی را فراهم کند.
در این نگاه، زن مسلمان میتواند ضمن پایبندی به ارزشهای دینی، در عرصههای علمی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی نیز حضور مؤثر داشته باشد.
جده سرانجام در سامرا و در جوار حرم عسکریین به خاک سپرده شد، اما نام او در تاریخ تشیع باقی ماند؛ همانگونه که نام حضرت زینب(س) با روایت کربلا و حفظ پیام عاشورا پیوند خورده است.
بازخوانی این روایتها برای نسل امروز، بهویژه زنان مسلمان، میتواند یادآور این حقیقت باشد که تاریخ اسلام سرشار از الگوهایی از زنان عالم، شجاع، مدبر و اثرگذار است.
منابع
۱. کتاب «الغیبه»، شیخ طوسی
۲. «منتهی الآمال»، شیخ عباس قمی
۳. «جلاء العیون»، علامه مجلسی
۴. «ریاحین الشریعه»، ذبیحالله محلاتی
۵. «سر بر دامن ماه»، فاطمه دولتی
