درباره اهمیت سعدی از باب ارزش ادبی، زبان فارسی، هویت ایرانی، تصوف، مهارتهای زندگی و آموزههای اخلاقی، و … متخصصان هر حوزه باید سخن بگویند و این فقیر تنها از منظر ادبیات کودک و نوجوان نکاتی را معروض میدارد.
گلستان سعدی نماد تعلیم و تربیت ایرانی و متن مشترک و کتاب درسی استاندارد و مقبولی است که از قرون میانه تا همین یک قرن پیش در تمام گستره فرهنگی زبان فارسی از چین و بنگال و جاوه تا بالکان و بوسنی به نوآموزان تدریس میشده است. پیشتر در نوشتهای عرض کرده بودم که کریمای سعدی و گلستانش بیشک از قرن هفدهم تا میانههای قرن بیستم میلادی پرچاپترین متن به زبان فارسی در سراسر جهان به شمار میرود.
گلستان چاپ سال ۱۶۵۱ م احتمالا پنجمین کتاب چاپ فارسی در اروپاست که سالها قبل از آغاز چاپ فارسی در هند و ایران با هدف فارسیآموزی مبلغان و تجار اروپایی چاپ شده است. گلستان پیش از آغاز چاپ فارسی در ایران در هند هم به چاپ رسیده است.
گلستان سومین کتاب به زبان فارسی است که در ایران به چاپ رسیده تا متون درسی مکتبخانهها فراهم آید و چه بسا چهارمین و پنجمین کتاب فارسی چاپ شده در ایران هم همین کتاب باشد. گلستان در دوره فتحعلی شاه حداقل سه بار و چه بسا بیشتر به چاپ رسیده.
گذار از ادبیات کودک و نوجوان جهان پیشامدرن و به جلوات نو و مدرن آن با نقد گلستان و حمله به آن توسط آخوندزاده و میرزا ملکم خان و تقی رفعت و دیگران ممکن میشود.
میرزا تقی خان کاشانی در اولین متن نظری ادبیات کودک در ایران با نام رساله در تعلیم و تربیت اطفال که ابتدا به شکل پاورقی در شیراز (۱۲۸۹ ق) و سپس در اصفهان به شکل کتاب چاپ میشود برای پانهادن به دوران مدرن ادبیات کودک از گلستان به عنوان متن مناسب کودکانه عبور میکند
امروز اما پرسشی ذهن ما اهالی ادبیات کودک و نوجوان را به خود معطوف داشته است. چرا با وجود پیشرفتها و دستاوردهای غیرقابل کتمان ادبیات کودک و نوجوان کشورمان در سطح جهانی، کتابهای کودک و نوجوان ما نمیتواند بچهها را در بزرگسالی به دریای پرگهر ادبیات فارسی متصل سازد و بسیاری از کودکان و نوجوانان کتابخوان هیچگاه در جوانی و بزرگسالی سعدی، حافظ، خیام، فردوسی، مولانا، جامی، نظامی، ناصرخسرو، سنایی، بیدل و صائب نمیخوانند؟ چرا نسل جوان ما چندان به آن آموزههای اخلاقی و فردی که روزی نشان هویت ایرانیان و فارسیزبانان بوده باورمند نمیشوند؟
یک راه شاید بازگشت به گلستان به عنوان اولین متن آموزشی کودکان ایران و متن شاخص ادبیات کودک پیشامدرن تمدن ایرانی باشد. امروز میدانیم خواندن بطون مختلف دارد و خواندن حتی اگر با درک کامل همه واژهها و ظرافتهای متن همراه نباشد تأثیرات ادبی، روانی، زیباییشناختی و … فراوانی دارد. گلستان امروز هم گویا و رسا است و هم زیبا و جذاب و هم آموزشی و کاربردی. کاش ما نویسندگان ادبیات کودک و نوجوانی راهی بیابیم که کودکانمان در کنار آثار نوی تالیف و ترجمه و در کنار بازنویسیها و اقتباسهای متون کهن، دوباره گلستان را، همان متن دیرین و پیشین گلستان را هم بخوانند.
