آیا حافظه دیجیتال، حقوق کودکان را تهدید می‌کند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: در طول تاریخ، فراموشی همواره بخشی از طبیعت زندگی انسان بوده است. انسان‌ها اشتباه می‌کردند، تجربه می‌آموختند، رشد می‌کردند و سپس فرصت می‌یافتند گذشته را پشت سر بگذارند. بسیاری از خطا‌های دوران کودکی و نوجوانی به مرور زمان در حافظه جامعه محو می‌شد و افراد می‌توانستند با هویتی تازه وارد مراحل جدید زندگی شوند. اما جهان دیجیتال، یکی از بنیادی‌ترین ویژگی‌های تاریخ بشر را دگرگون کرده است؛ جهان جدید کمتر فراموش می‌کند. آنچه یک کودک امروز می‌بیند، جست‌و‌جو می‌کند، می‌نویسد، دوست دارد، می‌خرد، تماشا می‌کند یا حتی اشتباه انجام می‌دهد، ممکن است برای سال‌ها و گاه برای همیشه در حافظه سامانه‌های دیجیتال باقی بماند.

این تحول، پرسشی عمیق و بنیادین را پیش روی حقوق کودک قرار داده است: آیا کودکان حق دارند از حافظه دائمی سامانه‌های هوشمند رها شوند؟ تا چند دهه پیش، فراموش شدن یک امتیاز طبیعی انسانی بود. کودک می‌توانست اشتباه کند، مسیر خود را تغییر دهد و شخصیتی متفاوت از گذشته خویش بسازد. اما در محیط دیجیتال، هر کلیک، هر انتخاب، هر جست‌و‌جو و هر تعامل به داده‌ای تبدیل می‌شود که قابلیت ذخیره، تحلیل و بازتولید دارد.

بنابر روایت آنا، آنچه امروز تنها یک رفتار گذرا به نظر می‌رسد، ممکن است فردا به بخشی از پرونده دیجیتالی یک انسان تبدیل شود. این مسئله برای بزرگسالان نیز چالش‌برانگیز است، اما برای کودکان ابعاد بسیار عمیق‌تر و حساس‌تری دارد؛ زیرا کودکی ذاتاً دوره تغییر، رشد، آزمون و خطاست. کودک موجودی در حال شدن است، نه موجودی کامل و تثبیت‌شده. حقوق کودک بر این فرض بنیادین استوار است که شخصیت کودک هنوز در حال شکل‌گیری است و نباید او را بر اساس رفتار‌های موقتی دوران رشد قضاوت کرد. به همین دلیل است که بسیاری از نظام‌های حقوقی جهان میان مسئولیت کیفری کودکان و بزرگسالان تفاوت قائل می‌شوند.

فلسفه این تمایز آن است که کودک باید فرصت تغییر داشته باشد. اما پرسش اینجاست که آیا سامانه‌های دیجیتال نیز چنین فرصتی را برای کودکان قائل هستند؟ امروزه بسیاری از کودکان از نخستین سال‌های زندگی وارد محیط دیجیتال می‌شوند. پیش از آنکه خواندن و نوشتن را بیاموزند، تصاویرشان در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود. پیش از آنکه به سن تصمیم‌گیری مستقل برسند، داده‌های رفتاری آنان جمع‌آوری می‌شود. پیش از آنکه معنای حریم خصوصی را درک کنند، ردپای دیجیتالی آنان در سامانه‌های مختلف شکل می‌گیرد. در نتیجه، کودک وارد جهانی می‌شود که در آن گذشته نه‌تنها فراموش نمی‌شود، بلکه دائماً بازتولید و تحلیل می‌شود.

این وضعیت، مفهوم جدیدی را در حقوق کودک مطرح کرده است که می‌توان آن را «حق بر فراموشی الگوریتمی» نامید. مقصود از این حق، صرفاً حذف اطلاعات از یک پایگاه داده نیست، بلکه ایجاد امکان واقعی برای رهایی کودک از تصویری است که سامانه‌های دیجیتال از او ساخته‌اند. کودک باید بتواند بزرگ شود بدون آنکه اشتباهات، علایق گذرا یا رفتار‌های دوران رشد برای همیشه در ساختار‌های دیجیتال تثبیت شوند. یکی از مهم‌ترین خطرات حافظه دائمی دیجیتال آن است که شخصیت کودک را منجمد می‌کند. در گذشته، انسان‌ها فرصت داشتند خود را بازتعریف کنند.

 نوجوانی که در چهارده‌سالگی علایقی خاص داشت، ممکن بود در بیست‌سالگی فردی کاملاً متفاوت باشد. اما سامانه‌های هوشمند بر اساس داده‌های گذشته، الگو‌هایی از شخصیت افراد می‌سازند و همان الگو‌ها را مبنای پیش‌بینی‌های آینده قرار می‌دهند. در نتیجه، خطر آن وجود دارد که کودک نه بر اساس آنچه می‌تواند بشود، بلکه بر اساس آنچه در گذشته بوده است، شناخته شود.

این مسئله از منظر کرامت انسانی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. کرامت انسان در گرو امکان تغییر، رشد و تحول است. هیچ انسانی نباید برای همیشه در گذشته خود زندانی شود. کودکان بیش از هر گروه دیگری به این آزادی نیاز دارند، زیرا اساس کودکی بر امکان دگرگونی استوار است. اگر سامانه‌های دیجیتال کودکان را در قالب داده‌های قدیمی تعریف کنند، بخشی از آزادی انسانی آنان محدود خواهد شد.

ابعاد روان‌شناختی این مسئله نیز بسیار قابل توجه است. آگاهی از اینکه هر رفتار و هر اشتباه ممکن است برای همیشه ثبت شود، می‌تواند احساس امنیت روانی کودکان را تضعیف کند. کودک برای رشد سالم نیاز دارد محیطی داشته باشد که در آن بتواند آزمایش کند، اشتباه کند و یاد بگیرد. اما اگر بداند هر رفتار او ممکن است برای سال‌ها ذخیره شود، ممکن است به‌تدریج از تجربه‌کردن و ابراز خود بترسد. چنین فضایی خلاقیت، استقلال فکری و اعتمادبه‌نفس را کاهش می‌دهد. از سوی دیگر، حافظه دائمی دیجیتال می‌تواند زمینه‌ساز تبعیض‌های آینده شود.

فرض کنید داده‌های دوران کودکی یک فرد، سال‌ها بعد در فرایند‌های آموزشی، استخدامی یا ارزیابی‌های اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. در چنین حالتی، رفتار‌های یک کودک ممکن است بر فرصت‌های بزرگسالی او اثر بگذارد. این وضعیت با اصل عدالت و فرصت برابر ناسازگار است، زیرا انسان‌ها باید بر اساس توانایی‌ها و شرایط کنونی خود ارزیابی شوند، نه بر اساس خطا‌های دوران کودکی.

در این میان، خانواده‌ها نیز با مسئولیتی جدید مواجه‌اند. بسیاری از والدین بدون توجه به پیامد‌های بلندمدت، حجم عظیمی از اطلاعات مربوط به فرزندان خود را در محیط دیجیتال منتشر می‌کنند. تصاویر، ویدئوها، اطلاعات شخصی و جزئیات زندگی کودکان گاه پیش از آنکه خود آنان توان تصمیم‌گیری داشته باشند، در فضای عمومی ثبت می‌شود. این پدیده، پرسش‌های تازه‌ای درباره حدود اختیارات والدین و حق استقلال هویتی کودکان ایجاد کرده است.

نظام‌های حقوقی جهان نیز هنوز پاسخ کاملی برای این چالش نیافته‌اند. اگرچه در برخی کشور‌ها حق بر فراموش شدن به رسمیت شناخته شده است، اما بیشتر این مقررات برای بزرگسالان طراحی شده‌اند و پاسخگوی پیچیدگی‌های خاص کودکان نیستند. کودک نه‌تنها به حذف اطلاعات نیاز دارد، بلکه به حق رهایی از تحلیل‌ها، طبقه‌بندی‌ها و پیش‌بینی‌هایی نیاز دارد که بر اساس داده‌های گذشته او ساخته شده‌اند. به همین دلیل، حقوق کودک در عصر سامانه‌های هوشمند باید گامی فراتر بردارد. شاید زمان آن فرا رسیده باشد که جامعه جهانی «حق کودکان بر آینده بدون زنجیر‌های دیجیتال» را به‌عنوان یکی از حقوق بنیادین نسل جدید به رسمیت بشناسد. این حق به معنای آن است که هیچ کودک نباید برای همیشه اسیر تصویری شود که سامانه‌های دیجیتال از او ساخته‌اند.

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازاندیشی در مفهوم فراموشی است. فراموشی، برخلاف تصور رایج، نقص حافظه نیست؛ بلکه بخشی از عدالت انسانی است. همان‌گونه که کودکان حق آموزش، سلامت و امنیت دارند، باید حق داشته باشند از اشتباهات دوران رشد عبور کنند و آینده‌ای مستقل از گذشته دیجیتالی خود بسازند. اگر جامعه نتواند این حق را تضمین کند، ممکن است نخستین نسلی را شاهد باشیم که از بدو کودکی تا پایان عمر، زیر سایه حافظه‌ای زندگی می‌کند که هرگز چیزی را فراموش نمی‌کند.