ایران از جنگ برای کسب اهرم فشار بر تنگهٔ هرمز استفاده کرده است. اما اکنون عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در حال ایجاد یک ترتیب امنیتی جدید هستند که میتواند میزان بهرهبرداری تهران از این مزیت را محدود کند.
به گزارش سرویس بین الملل تابناک، «الجزیره» در مقالهای به قلم «مارک فایفل» مشاور پیشین معاون امنیت ملی کاخ سفید نوشته است:
«امشب، هنگام شام در طبقهٔ ۴۴ هتل والدورف آستوریا در دوحه، هیچ موشکی از آسمان عبور نکرد. هیچ هشدار اضطراری مکالمه را قطع نکرد. ترافیک در زیر به روانی حرکت میکرد و چراغهای شهر میدرخشیدند.
این همان چیزی است که اکنون در دوحه، قطر، ظاهر عادی به نظر میرسد. این شهر با وجود کاهش صادرات انرژی، حملات ایران و جنگی که نحوهٔ دفاع دولتهای حاشیهٔ خلیج فارس را تغییر میدهد، همچنان به کار خود ادامه میدهد.
بیش از پنج ماه از درگیری میگذرد و سرعت عملیات نظامی کاهش یافته است. اکنون اختلاف اصلی بر سر این است که چه کسی قوانین را در خلیج فارس تعیین میکند.
روز جمعه، یک مقام آمریکایی گفت که ایران و عمان به زودی میتوانند برای بازگشایی تنگهٔ هرمز به توافق برسند. واشنگتن اعلام کرد که به محض ازسرگیری حمل و نقل تجاری بدون مانع، محاصرهٔ بنادر ایران را لغو خواهد کرد. کمتر از یک روز بعد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، روایت واشنگتن را رد کرد. سخنگوی این نیرو گفت که بازگشایی هرمز به پذیرش شرایط ایران توسط ایالات متحده بستگی دارد، نه به توافقی با عمان.
عمان اختلاف را به یک مسیر عبوری از طریق هرمز محدود کرده است، اما تعیین نکرده است که چه کسی بر آبهای سرزمینی کنترل دارد.
واشنگتن میخواهد کشتیهای تجاری بدون کسب اجازه یا پرداخت عوارض از ایران، از یک آبراه بینالمللی عبور کنند. تهران به دنبال توافقی است که اهرم فشاری را که با محدود کردن عبور و مرور به دست آورده، حفظ کند.
مذاکرهکنندگان بر روی مختصات یک مسیر از طریق هرمز توافق کردهاند، اما ایران همچنان به دنبال کنترل ترافیک ورودی و اعمال عوارض ترانزیت است که واشنگتن هر دو را رد میکند.
این توافق همچنین باید برای شرکتهایی که کشتیها را جابجا میکنند، کارآمد باشد. مالکان کشتیها به تضمینی نیاز دارند که کشتیهایشان در آبهای سرزمینی مورد حمله، توقیف یا سرگردان قرار نگیرند.
شرکتهای بیمه نیز باید پوشش بیمهای ارائه دهند. درخواست ایران برای دریافت عوارض ترانزیت، مشکل دیگری ایجاد میکند: افراد و شرکتهای تحت مالکیت یا کنترل ایالات متحده، بدون نقض تحریمهای آمریکا، نمیتوانند برای عبور امن به ایران پول پرداخت کنند.
برخی از بیمهنامههای خطرپوشی جنگی نیز ممکن است زمانی که کشتیها عوارض خاصی برای عبور از هرمز پرداخت میکنند، پوشش خود را خاتمه دهند. اگر کشتی از پرداخت به تهران خودداری کند، ممکن است در معرض خطر قرار گیرد. اگر پرداخت کند، مالک آن ممکن است با مشکل شرکت بیمه یا واشنگتن مواجه شود.
دیپلماتها میتوانند تنگهٔ هرمز را روی کاغذ بازگشایی کنند، اما ناخداها باید آن را در دریا بازگشایی کنند.
ایران از نظر نظامی نمیتواند با ایالات متحده برابری کند، اما یاد گرفته است که هزینههای درگیری را به دیگران منتقل کند. یک محدودیت در هرمز بر یک قرارداد بیمه در لندن، خرید گاز طبیعی مایع (الانجی) در قطر، قبض انرژی در آسیا و در نهایت یک محاسبهٔ سیاسی در واشنگتن تأثیر میگذارد.
همان جنگی که به ایران اجازه داد یک مسیر کشتیرانی را به سلاح تبدیل کند، عربستان سعودی را نیز به سمت جستجوی اتحادهای امنیتی، علاوه بر توافقات دفاعی با واشنگتن، سوق میدهد.
تا اواخر مارس، دادههای عربستان نشان میداد که ایران بیش از ۷۰۰ موشک و پهپاد به سمت این کشور شلیک کرده است. سامانههای دفاعی عربستان بیشتر آنها را رهگیری کردند، اما ریاض ماههاست که از شهرها، تأسیسات نظامی و زیرساختهای انرژی خود محافظت میکند.
ایران همچنین میتواند از طریق نیابتیهای مسلح به عربستان سعودی حمله کند. از یمن، حوثیها حملات موشکی، پهپادی و زمینی را از سر گرفتهاند و این هفته در منطقهٔ نجران به ۱۱ غیرنظامی زخمی کردهاند. در شمال، شبهنظامیان عراقی همسو با ایران، در حالی که بغداد برای جلوگیری از تبدیل شدن خاکش به نقطهٔ پرتاب دیگری علیه همسایگانش تلاش میکند، تهدید به تلافی کردند.
روز جمعه، ریاض با ترکیه و پاکستان، موافقتنامهٔ دفاعی مشترک مکه را امضا کرد. بر اساس این توافق، یک حملهٔ مسلحانه علیه یکی از سه کشور، حمله به هر سه کشور محسوب میشود. این پیمان، عربستان سعودی را به دومین ارتش بزرگ ناتو و پاکستان هستهای با روابط دیرینهٔ نظامی با پادشاهی، متصل میکند.
یک مقام منطقهای که با مباحث امنیتی آشناست، به من گفت که ایران احتمالاً این پیمان را از طریق یک نیابتی آزمایش خواهد کرد. حوثیها به تهران از یمن قابلیت انکار میدهند. چندین شبهنظامی عراقی همسو با ایران نیز میتوانند مسیر دیگری را فراهم کنند. هر کدام میتوانند به ایران اجازه دهند تا بفهمد چقدر میتواند پیش برود و در عین حال ریاض، آنکارا و اسلامآباد را وادار به تصمیمگیری کنند که حمله به یک کشور، چه زمانی به نبرد برای هر سه کشور تبدیل میشود.
این توافق مشخص نمیکند که هر کشور پس از حمله چه اقدامی باید انجام دهد و پاکستان و ترکیه نیز روابط خود را با ایران حفظ میکنند. تهران پنج ماه را صرف انتخاب مکان و نحوهٔ گسترش درگیری کرده است. ریاض اکنون این انتخاب را پیچیدهتر کرده است.
این پیمان همچنین این سؤال را مطرح میکند که واشنگتن تا چه اندازه میتواند در یک جنگ طولانی محافظت ارائه دهد. دولتهای حاشیهٔ خلیج فارس شاهد استفادهٔ گستردهٔ ایالات متحده از تسلیحات پدافند هوایی و موشکی در حالی بودهاند که ایران به پایگاههای نظامی، تأسیسات انرژی و شهرها حمله میکرد. ریاض خود را از واشنگتن دور نمیکند، بلکه اطمینان حاصل میکند که واشنگتن دیگر تنها گزینهٔ آن نیست.
مصر نیز به این گروه جدید نزدیک است. عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان و مصر ماههاست که به عنوان یک گروه چهارکشوری با یکدیگر دیدار میکنند. در ژوئن، رئیسجمهور مصر، عبدالفتاح السیسی، وزرای خارجهٔ سه کشور دیگر را در قاهره پذیرفت و از آنها خواست تا این دیدارها را به بخشی دائمی از همکاریهای امنیتی منطقهای تبدیل کنند.
اگر قاهره به توافق مکه بپیوندد، سه کشور به چهار کشور تبدیل میشوند و این پیمان وزن بسیار بیشتری در سراسر منطقه پیدا میکند.
دوحه روابط قوی با ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی دارد. ایران به قطر حمله کرده و صادرات انرژی آن را از طریق هرمز مختل کرده است. اما قطر بخش زیادی از نفوذ خود را با گفتوگو با دولتهایی که با یکدیگر صحبت نمیکنند، ساخته است.
امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، حتی با وجود اینکه قطر بهای سنگینی برای آن پرداخته، در تلاشهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای کاهش تنش با ایران، همچنان مشارکت داشته است.
پیوستن به این پیمان میتواند تضمینهای امنیتی بیشتری به قطر بدهد، اما این نقش دیپلماتیک را نیز دشوارتر میکند.
در دوحه، رستورانها دوباره شلوغ شدهاند. ترافیک به روانی در شهر جریان دارد. شامها در ارتفاع بالا بر فراز خلیج فارس دیگر با هشدارهای موشکی قطع نمیشوند.
صلح آینده در خلیج فارس شبیه به صلحی که قبل از این جنگ وجود داشت، نخواهد بود. این صلح به این بستگی دارد که چه کسی قوانین را در هرمز تعیین میکند، چه کسی به حملهٔ نیابتی بعدی پاسخ میدهد، و چه کسی میتواند قبل از عبور موشک دیگری از آسمان، تهران و واشنگتن را پای میز مذاکره بازگرداند.»
