نظام اقتصادی اسلام در ترازوی عمل؛ از عدالت اقتصادی تا احتیاط در بیت‌المال رهبر شهید

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، عدالت، هدف بعثت انبیاست و رهبر شهید انقلاب، این هدف را در سه ضلع «معنویت، عقلانیت و عدالت» ترسیم کردند. از کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی» تا سیره عملی در مصرف بیت‌المال، همه جا تأکید بر یک نکته بود: رونق اقتصادی بدون عدالت اجتماعی، نه تنها مقبول نیست، که «ظاهرسازی و ریاکاری» است. «اگر معنویت نشد، عدالت تبدیل می شود به ظاهرسازی؛ اگر عقلانیت نشد، عدالت تحقق پیدا نمیکند.» این سه‌گانه، کلیدواژه‌ی اصلی نظام اقتصادی اسلام در اندیشه‌ی رهبر شهید بود؛ نظریه‌ای که در سیره‌ی عملی ایشان در قبال بیت‌المال، به عینیت رسید.

بنابر روایت ابنا، عدالت، بنیاد نظام اقتصادی اسلام و محور اندیشه و عمل رهبر شهید انقلاب اسلامی(آیه الله سید علی خامنه ای) بود. بررسی سیره عملی ایشان، الگویی جامع از پیوند ناگسستنی عدالت اقتصادی با ساده‌زیستی و پاسداری از بیت‌المال را به تصویر می‌کشد.

عدالت؛ هدف بعثت انبیا و گفتمان اساسی نظام اسلامی

رهبر شهید عدالت را گفتمانی فراتر از یک مقطع زمانی یا جناح سیاسی می‌دانستند و بر این باور بودند که تداوم انقلاب در گرو تحقق آن است. ایشان در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، توحید را «شناختی متعهد و بینشی فعال و سازنده» معرفی می‌کنند که در بنای جامعه و اداره آن و تعیین هدف آن دارای تأثیر اساسی و تعیین‌کننده است .(۱) بر این اساس، عدالت اقتصادی در اندیشه ایشان، امتداد عملی توحید در عرصه‌ی اقتصاد است.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» (۲)
«ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند.»

ایشان درباره اهمیت و ضرورت فراگیر شدن گفتمان عدالت در جامعه فرمودند: «گفتمان عدالت، گفتمان اساسی است، همه‌چیز ماست. منهای آن جمهوری اسلامی هیچ حرفی برای گفتن نخواهد داشت» .(۳) ایشان اصل عدالت را با دو رکن حیاتی دیگر پیوند می‌زدند و در تبیین این پیوند می‌فرمودند: «اگر معنویت نشد، عدالت تبدیل میشود به ظاهرسازی و ریاکاری؛ اگر عقلانیت نشد، عدالت اصلاً تحقق پیدا نمیکند.»(۴) این نگاه جامع، نشان‌دهنده عمق اندیشه ایشان در نظام‌سازی اقتصادی مبتنی بر ارزش‌های الهی است.

اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد تحقق عدالت

از نگاه رهبر شهید، اقتصاد مقاومتی نه یک راهکار کوتاه‌مدت برای شرایط تحریم، که یک استراتژی بلندمدت برای دستیابی به استقلال اقتصادی و عدالت اجتماعی است. حجت‌الاسلام یوسفی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در این باره گفته است: «همه اقتصاددانان منصف معتقدند که نظریه‌ی اقتصاد مقاومتی با تفسیر رهبر معظّم انقلاب مهمترین و کارآمدترین امتداد مبانی اسلامی در عصر حاضر است» .(۵)

ایشان تأکید داشتند که عدالت اجتماعی، «مهم‌ترین شاخص» در میان شاخص‌های اقتصاد مقاومتی است و نظام اسلامی «رونق اقتصادی بدون عدالت اجتماعی را قبول ندارد» و در هرگونه پیشرفت اقتصادی کشور، باید «وضع طبقات محروم به معنی واقعی کلمه، بهبود یابد» .(۶)

احتیاط در بیت المال؛ در ترازوی عدالت

ساده‌زیستی رهبر شهید در اوج قدرت، گویاترین تجلی عدالت در عمل بود. ایشان در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله»، با الگوگیری از سیره امیرالمؤمنین(ع)، بر این باور تأکید داشتند که عدالت اسلامی در همه شرایط قابل پیاده‌سازی است . در این کتاب، به صراحت آمده است که امیرالمؤمنین(ع) در دوران حکومت خود، با «عدالت اجتماعی»، «انصاف با مردم»، «ارج نهادن به حقوق مردم» و «رسیدگی به ضعفا»، نشان داد که اصول اسلام در دوران رفاه و گسترش جامعه اسلامی نیز قابل اجراست .

مجموعه بیانات ایشان درباره مصرف درست بیت‌المال، ترسیم‌کننده خط‌مشی روشنی برای همه مسئولان است. ایشان فرمودند: «امروز کسانی که با بیت المال مسلمین سروکار دارند، باید از مصرف و خرج کردن بیت المال در غیر مصارف عمومی و مردمی، خودداری کنند. این، راه تقسیم عادلانه‌ی بیت المال است.»(۷)

قرآن کریم نیز می‌فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ وَ إِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَیٰ وَ یَنْهَیٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ» (۸)
«خداوند به عدل و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد و از فحشا و منکر و ستم باز می‌دارد.»

عدالت اقتصادی در ترازوی عمل؛ عبرت‌هایی برای امروز

در نگاه رهبر شهید، عدالت اقتصادی و پاسداری از بیت‌المال دو روی یک سکه بودند. ایشان در کتاب «کتاب عدالت» که بر اساس بیانات ایشان گردآوری شده، بر ضرورت «عدالت اجتماعی همراه با رونق اقتصادی» تأکید کرده و می‌فرمایند: «اگر رونق اقتصادی در کشور باشد، اما عدل اجتماعی نباشد، این رونق اقتصادی به درد فقرا و مستضعفان نخواهد خورد و محرومیت را برطرف نخواهد کرد.»(۹)

ایشان معتقد بودند کوچک‌ترین بی توجهی به عدالت و حقوق عمومی، توهین به نظام اسلامی است. در این باره می‌فرمودند: «هدف‌های انقلاب، پیشرفت کشور، عدالت اجتماعی در کشور، اقتدار کشور، تشکیل جامعه‌ی اسلامی و در نهایت رسیدن به تمدّن نوین اسلامی است.»(۱۰)

قرآن کریم، در تأکید بر این نکته می‌فرماید:

«کُونُوا قَوَّامِینَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَ لَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَیٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَیٰ» (۱۱)
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! همواره برای خدا قیام کنید، و به عدالت گواهی دهید. دشمنی با جمعیتی، شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید. عدالت کنید، که به پرهیزگاری نزدیک‌تر است.»

پی نوشت:

۱.کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای

۲.سوره حدید/آیه ۲۵

۳.پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، مجموعه بیانات درباره عدالت اجتماعی

۴.بیانات رهبر شهید دریدارجمعی از  اعضای مجمع تشخیص نظام (۱۳۸۳/۵/۲۵)

۵.کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای

۶.پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، مجموعه بیانات درباره عدالت اجتماعی

۷.· کتاب «انسان ۲۵۰ ساله»، بیانات رهبر انقلاب درباره سیره ائمه معصومین(ع)

۸.سوره محل/آیه ۹۰

۹. کتاب «کتاب عدالت (کتاب دوم)»، گردآوری مهران کریمی سادات محله و سیدعلی کشفی، انتشارات انقلاب اسلامی

۱۰.پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، مجموعه بیانات درباره عدالت اجتماعی

۱۱.سوره مائده/ آیه ۸