به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، اعتقاد به ظهور منجی موعود، حضرت مهدی (عج)، یک اصل بنیادین و مشترک میان مسلمانان است که ریشه در روایات پیامبر اکرم (ص) دارد، هرچند ولادت ایشان به عنوان دوازدهمین امام شیعیان، به دلیل شرایط سخت سیاسی و با تدبیر امام حسن عسکری (ع)، کاملا مخفیانه صورت پذیرفت، با این حال، تبیین حقیقت وجودی و جایگاه و امامت حضرت، همواره در روایات معصومان (ع) منعکس شده است.
بنابر روایت الشیعه، مهدویت در کلام امام مهدی (عج)، بیشتر در قالب توقیعات و پاسخ های آن حضرت به سؤالات پیروان می باشد. در این مقاله ضمن بررسی اجمالی این روایات تفسیری، مروری بر مبحث مهدویت در کلام امام مهدی (عج) خواهیم داشت.
ولادت امام مهدی (عج)
دوازدهمین پیشوای معصوم، حضرت حجه بن الحسن المهدی امام زمان در نیمه شعبان سال ۲۵۵ قمری در سامرا دیده به جهان گشود.[۱] او همنام پیامبر اسلام (م ح م د) و هم کنیه آن حضرت (ابوالقاسم) است؛[۲] ولی پیشوایان معصوم از ذکر نام اصلی او نهی فرموده اند.[۳]
همانگونه که بین مسلمانان معروف است، حضرت مهدی دو دوره غیبت داشت: یکی کوتاه مدت یا غیبت صغری و دیگری دراز مدت یا غیبت کبری. غیبت صغری از هنگام تولد تا پایان دوران نیابت خاصه ادامه داشته است[۴] و غیبت کبری با پایان دوره نخست غیبت آغاز شده و تا هنگام ظهور و قیام آن حضرت طول خواهد کشید.[۵]
اعتقاد به موضوع مهدویت به شیعه اختصاص ندارد، بلکه بر اساس روایات فراوانی که از پیامبر اکرم (ص) رسیده است، مهدویت در کلام علمای اهل سنت نیز وجود دارد و آن ها این موضوع را قبول دارند؛ منتها آنان نوعاً تولد حضرت مهدی (عج) را انکار می کنند و می گویند: شخصیتی که پیامبر اسلام (ص) و از قیام او پس از غیبت خبر داده هنوز متولد نشده است و در آینده تولد خواهد یافت.[۶]
با این حال بسیاری از مورخان و محدثان اهل سنت، تولد آن حضرت را در کتب خود ذکر کرده و آن را واقعیت دانسته اند. بعضی پژوهشگران بیش از صد نفر از آنان را معرفی کرده اند.[۷]
از آنجا که حکومت ستمگر عباسی به منظور دستیابی به فرزند امام حسن عسکری (ع) و کشتن او، خانه امام (ع) را سخت تحت کنترل و مراقبت قرار داده بود، تولد حضرت مهدی (عج) بر اساس طرح دقیق و منظمی که امام (ع) در این مورد پیشاپیش ریخته بود کاملاً مخفی و دور از چشم مردم و حتی شیعیان صورت گرفت.
مستندترین گزارش در این زمینه از حکیمه خاتون (ع)، عمه حضرت امام حسن عسکری (ع) رسیده که از نزدیک شاهد تولد حضرت مهدی بوده است؛ اما باید توجه کرد این پنهانکاری به آن معنا نیست که بعدها، یعنی در مدت ۵-۶ سال آغاز عمر حضرت (عج) که امام یازدهم (ع) در قید حیات بودند کسی آن بزرگوار را ندیده بود، بلکه افراد خاصی از شیعیان در فرصت های مناسب و گوناگون به دیدار آن حضرت نایل می شدند تا به تولد و وجود وی یقین حاصل کنند و در موقع لزوم به شیعیان دیگر اطلاع دهند.[۸]
نکات تفسیری مهدویت در کلام امام مهدی (عج)
در منابع روایی، احادیثی ـ که بیشتر به صورت توقیعات از حضرت مهدی (عج) نقل شده اند ـ درباره تفسیر برخی آیات قرآن وجود دارد که آن آیات بر خود ایشان تطبیق داده شده اند. به بیان دیگر، مهدیت در کلام حضرت مهدی (عج) در قالب توقیعات نمود پیدا کرده است. مهم ترین محورهایی که در تفسیر مهدویت در کلام حضرت بدان ها اشاره شده، عبارت اند از:
لشکر امام مهدی لشکر الهی
بیشتر روایات به طور کلی چه تفسیری و چه غیر تفسیری که از ناحیه مقدس حضرت مهدی (عج) نقل شده در قالب توقیعات است؛ یعنی سؤالاتی از سوی پیروان به خدمت امام زمان (عج) فرستاده می شده و آن حضرت در پاسخ به ارشادات لازم می پرداخته است.
در این پاسخ ها مسائل مختلف اعتقادی، فقهی و…. مطرح شده است که پاسخ های تفسیری و استنادات قرآنی بخشی از آن هاست. البته در مواردی هم که اشخاص توفیق دیدار حضوری پیدا کرده اند، موفق شده اند پاسخ پرسش های خودشان را از آن حضرت بگیرند.
علی بن مهزیار اهوازی یکی از آن افراد است. وی بعد از بیان کیفیت و چگونگی دیدارش با حضرت مهدی گفته است امام درباره مردم عراق و اتفاقاتی که آنها با آن دست و پنجه نرم می کنند، این آیه را برایم خواندند: «أَتاها أَمْرُنَا لَیْلًا أو نهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأمْسِ؛[۹] فرمان ما در شبی یا روزی [به صورت سرمایی سخت یا صاعقه ای آتش زا یا توفانی بنیان کن] به زمین رسید، پس همه گیاهان را به صورت گیاهان خشک درو شده درآوردیم که گویی دیروز [چنین زراعتی] وجود نداشته است».
از امام سؤال کردم منظور از «امرنا» در این آیه چیست؟ آن حضرت فرمودند: «ما امر خدا و لشکریان او هستیم».[۱۰]
رجعت
رجعت یکی از موضوعاتی است که در یکی از توقیعات حضرت مهدی (عج) با استناد به قرآن بدان اشاره شده است و می توان گفت که مهدویت در کلام حضرت مهدی (عج) با اشاره به رجعت نمود پیدا کرده است.
محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری می گوید: در توقیعی که از ناحیه مقدسه در ذیل این آیه نقل شده است: «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَهُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبُّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمَانِهَا خَیْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ؛[۱۱]
آیا جز این انتظار دارند که فرشتگان [عذاب] به سویشان آیند، یا [قیامت] پروردگارت [که روز جلوه کامل حق و ظهور وانکشاف تام توحید است] بیاید، یا برخی از نشانه های پروردگارت [مانند مرگ و آثار پس از آن] تحقق یابد؟ روزی که برخی از نشانه های پروردگارت به ظهور آید، ایمان آوردن کسی که پیش از این ایمان نیاورده یا در حال ایمانش عمل شایسته ای انجام نداده سودی نخواهد داشت. بگو: [شما با این وضع ناروایی که دارید] منتظر [عذاب] باشید. ما هم منتظریم [که عذاب خدا به شما برسد.]
«آیات ربک» در این آیه را به رجعت تأویل برده است. ایشان بدون اینکه نامی از نشانه های دیگر ببرند، این آیه را خواندند.[۱۲] همین طور علی بن مهزیار اهوازی از امام نقل می کند که ایشان ذیل آیه «ثُمَّ رَدَدْنَا لَکُمُ الْکَرَّهَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنَاکُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً؛[۱۳] سپس پیروزی بر آنان را به شما باز می گردانیم و شما را به وسیله اموال و فرزندان تقویت می کنیم، و نفرات [رزمی] شما را بیشتر می گردانیم»، «رددنا الکره» را دلیلی محکم بر وقوع رجعت معرفی کرده است.[۱۴]
نتیجه گیری
نکات تفسیری مهدویت در کلام امام مهدی (عج) عمدتا در قالب توقیعات (پاسخ به سوالات پیروان) نمود یافته و ایشان برای تبیین حقایق، از جمله لشکر الهی بودن خویش و تأیید اعتقاد به رجعت، به آیات قرآن استناد کرده اند. این توقیعات، علاوه بر مسائل فقهی و اعتقادی، شالوده قرآنی و تفسیری مباحث مهدویت در کلام امام مهدی (عج) را مستحکم می سازد.
پی نوشتها:
[۱] کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۵۱۴؛ شیخ مفید، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، ص ۳۴۶.
[۲] شیخ مفید، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، ص ۳۴۶؛ طبرسی، اعلام الورى بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۴۱۷.
[۳] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۵۱۴؛ محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج ۵۱، ص ۳۱-۳۴.
[۴] درباره آغاز غیبت چند نظر وجود دارد که از نظر تمام علمای شیعه از هنگام شهادت امام عسکری (ع) است. مسعود پورسید آقایی، تاریخ عصر غیبت، نگاهی تحلیلی به عصر غیبت امام دوازدهم، ص ۳۲۶. اما بعضی علما آغاز غیبت صغری را بعد از شهادت پدر بزرگوارشان می دانند.
[۵] شیخ مفید، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، ص ۳۴۶.
[۶] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه لابن ابى الحدید، ج ۷، ص ۹۴ و ج ۱۰، ص ۹۶.
[۷] فقیه ایمانی، مهدی منتظر در نهج البلاغه، ص ۲۳ و ۳۹.
[۸] پیشوایی، سیره پیشوایان، ص۶۶۸.
[۹] یونس/۲۴.
[۱۰] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج ۲، باب ۴۳ ص ۴۶۸-۴۶۵، ح ۲۲. حویزی؛ تفسیر نور الثقلین؛ ج ۲، ص ۲۹۹، ح ۴۱.
[۱۱] انعام/۱۵۸.
[۱۲] طبرسى، الإحتجاج على اهل اللجاج، ج ۲، ص ۴۹۲؛ مجلسی، بحار الانوار، ج ۵۳ باب ۳۱ ص ۱۷۳ – ۱۷۱، ح ۵ و ج ۹۹ ، باب ۷، ص ۸۱-۸۳، ح ۱ و ج ۹۱، باب۲۸، ص۲-۵، ح۴.
[۱۳] اسرا/۶.
[۱۴] طبری، دلائل الامامه، ص۲۹۶-۲۹۷.
فهرست منابع
قرآن کریم.
ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، ۱۳۷۵ش.
پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان: نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامن معصوم (ع)، ۹ج، قم، موسسه تحقیقاتی و تعلیماتی امام صادق (ع)، ۱۳۷۸ش.
فقیه ایمانی، مهدی، مهدی منتظر در نهج البلاغه، اصفهان، حسینیه عمادزاده، ۱۳۷۵ش.
طبرسی، ابومنصور احمد بن علی ابی طالب، الإحتجاج على اهل اللجاج، تهران، چاپ ابراهیم بهادری و محمدهادی به، ۱۴۲۵ق.
طبری، ابی جعفر محمد بن جریر رستم، دلائل الامامه، قم، دارالذخائر للمطبوعات، ۱۳۸۳ش.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
شیخ مفید، ابی عبدالله محمد بن النعمان العکبری البغدادی، الارشاد فی معرفه حجج الله على العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، ۸ج، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
مجلسی محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، ۱۱۰ج، بیروت مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، ۱۴۰۰ش، ص ۲۰۵-۲۰۸.
