به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سوره مبارکه رحمن در آیات ۱۷ تا ۴۰، مخاطب را از تماشای عظمت آفرینش به صحنه حسابرسی قیامت میبرد، مسیری که نشان میدهد همان خدایی که جهان را با نظمی شگفت اداره میکند، روزی نیز انسان و جن را بر اساس عدالت محاسبه خواهد کرد.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، پیوند این آیات را در اثبات ربوبیت مطلق خداوند میداند، ربوبیتی که هم در نظام طبیعت جلوه دارد و هم در نظام جزا و پاداش.
پروردگار همه افقها
آیات با این تعبیر آغاز میشود «رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ». مقصود از دو مشرق و دو مغرب، اختلاف جایگاه طلوع و غروب خورشید در فصلهای مختلف سال است، هرچند این تعبیر راه را برای فهم گستردهتر تعدد مشرقها و مغربها نیز باز میکند. در واقع قرآن نگاه انسان را از یک افق محدود به مجموعهای از نظامهای دقیق کیهانی گسترش میدهد.
پس از بیان این نشانه، بار دیگر آیه مشهور سوره تکرار میشود، «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ». این تکرار صرفاً برای تأکید لفظی نیست؛ بلکه پس از هر نعمت یا هر هشدار، انسان و جن را به محاکمه وجدان خود فرامیخواند که کدام نعمت الهی را میتوان انکار کرد.
دریاهایی که به فرمان خدا کنار هم ماندهاند
در ادامه، قرآن از یکی از شگفتیهای طبیعت سخن میگوید «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ * بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا یَبْغِیَانِ».
علامه طباطبایی تأکید میکند که مراد، دو توده عظیم آب است که با وجود مجاورت، هر کدام ویژگیهای خود را حفظ میکنند و مرزی الهی میان آنها برقرار است.
پس از آن، آیه «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ» یادآور میشود که همین دریاها سرچشمه نعمتهایی گرانبها هستند. قرآن تنها به بیان زیبایی طبیعت اکتفا نمیکند؛ بلکه میخواهد انسان را متوجه این حقیقت کند که رزق، ثروت و زیبایی نیز جلوهای از تدبیر الهیاند.
کشتیهایی که نشانه قدرت خدا هستند
قرآن سپس میفرماید که «وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلَامِ». کشتیهای عظیمی که همچون کوه بر سطح آب حرکت میکنند، در حقیقت ملک خدا هستند؛ زیرا هم مواد اولیه آنها، هم قوانین شناوری و هم نیروی حرکتشان، همگی از سوی او فراهم شده است.
علامه طباطبایی در این بخش یادآور میشود که انسان هر اندازه در فناوری و صنعت پیشرفت کند، همچنان در چارچوب قوانینی فعالیت میکند که خداوند در جهان قرار داده است. بنابراین پیشرفت بشر نیز دلیلی بر استقلال او نیست، بلکه نشانه دیگری از ربوبیت الهی است.
حقیقتی که هیچکس از آن گریزی ندارد
پس از بیان جلوههای قدرت الهی، ناگهان فضای آیات تغییر میکند «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ * وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ».
این آیات ستون اصلی جهانبینی توحیدی را بیان میکنند. همه موجودات، حتی بزرگترین قدرتهای دنیا، فانی و وابستهاند و تنها ذات خداوند باقی و پایدار است.آنچه به خدا متصل باشد، ارزش ماندگار پیدا میکند و هرچه از او جدا شود، سرانجام به نابودی میرسد.
از همین رو، تکرار دوباره «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» این بار بعد از یادآوری فنا، معنایی عمیقتر پیدا میکند؛ حتی مرگ نیز نعمتی است که انسان را از جهان محدود به عرصه حساب و جزا منتقل میکند.
همه محتاج او هستند
در آیه «یَسْأَلُهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ»، قرآن وابستگی دائمی همه عالم به خدا را ترسیم میکند.
مقصود از «کل یوم هو فی شأن» تغییر در ذات خداوند نیست، بلکه ظهور دائمی تدبیر و فیض او در عالم است. هر لحظه رزقی داده میشود، موجودی آفریده میشود، انسانی هدایت یا گمراه میشود و حادثهای در جهان رخ میدهد همه اینها جلوههای تدبیر مستمر پروردگار است.
روزی که جنیان هم مثل ما راه فراری ندارنداز آیه «سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلَانِ» فضای سوره کاملاً رنگ قیامت میگیرد. خداوند انسان و جن را مخاطب قرار میدهد و اعلام میکند که زمان رسیدگی به اعمال فرا خواهد رسید.
در ادامه میفرماید که «یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا… فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ» این آیات بیانگر ناتوانی مطلق انسان و جن در خروج از قلمرو حکومت الهی است. هیچ قدرت، فناوری یا نفوذی نمیتواند کسی را از دادگاه الهی فراری دهد.
پس از آن، آیات از عذابهایی مانند «شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ» سخن میگویند و سپس صحنه هولناک شکافته شدن آسمان را با تعبیر «فَکَانَتْ وَرْدَهً کَالدِّهَانِ» به تصویر میکشند؛ تصویری که نشان میدهد نظم کنونی جهان نیز روزی دگرگون خواهد شد.
سرانجام آیات به این حقیقت میرسند که در آن روز، مجرمان از سیمایشان شناخته میشوند، «یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ»، و میان آتش و آب جوشان دوزخ در رفتوآمد خواهند بود.
در مجموع، تفسیر المیزان نشان میدهد که این بخش از سوره رحمن، زنجیرهای کاملاً منسجم را ترسیم میکند، از نشانههای عظمت خدا در طبیعت، تا فناپذیری همه موجودات، وابستگی دائمی عالم به پروردگار و در نهایت برپایی دادگاه عدالتی که هیچکس توان فرار از آن را ندارد.
تکرار مداوم آیه «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» نیز در این مسیر، یادآوری میکند که هم نعمتهای دنیا و هم هشدارهای قیامت، هر دو جلوهای از رحمت و تربیت الهی هستند، رحمت برای بیدار کردن انسان، پیش از آنکه فرصت بازگشت به پایان برسد.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۳۲ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
