مراقبۀ زبانی در فضای سیاسی

زدل میار نسنجیده حرف را به زبان
یکم:

کسی به نزد حکیمی آمد و گفت: آیا خبر داری که فلانی درباره‌ات تا چه میزان غیبت و بدگویی کرده است؟

حکیم با تبسم گفت: او تیری را از کمان زبانش به سویم پرتاب کرد که به من نرسید؛ تو چرا آن تیر را از زمین برداشته و در قلبم فرو کردی؟

کسانی که پیغام دشمن برند

ز دشمن همانا که دشمن‌ترند[۱]

داستان انتشار تهمت ها و توهین ها در فضای مجازی نیز از این دست است. رعایت اخلاق صرفا برای فضای حقیقی نیست بلکه در هر فضایی اعم از فضای حقیقی و مجازی، لازم و واجب است.

دوم:

اخلاقی کردن جامعه؛ هدف بعثت پیامبر اکرم (ص) بوده است[۲]. اهمیت اخلاق تا بدان حد است که جنس انتقام  و تقابل در بزه اخلاقی از جنس بزه ارتکابی نیست. مثلا اگر کسی آسیب جسمی به دیگری وارد کند، آسیب دیده حق قصاص دارد و می تواند به همان میزان، آسیب زننده را قصاص کند و اگر کسی به قتل عمد کشته شود، اولیایِ دم حقِ قصاصِ نفس دارند اما اگر کسی تهمت زد، فحش داد، آبرو برد، بهتان زد و یا توهین کرد، حق مقابله از جنسِ بزه ارتکابی وجود ندارد و فردی که مورد تهاجم اخلاقی قرار گرفته، نمی تواند متقابلا تهمت بزند، فحش دهد، آبرو ببرد و یا توهین کند. زیرا در قصاص عضو یا قصاص نفس، بقای حیات بشری، تضمین شده است اما در انتقام اخلاقی اگر مقابله به مثل بزه ارتکابی انجام شود، فرد به سطح رفتار طرف مقابل سقوط می کند، خشونت های کلامی نیز عادی سازی می شود، بی اخلاقی در جامعه رواج یافته، سلامت اخلاقی جامعه آسیب می بیند و از همه مهمتر موضعِ حقِ مقابله کننده از بین می رود. زیرا توهین، فحش ویا تهمت متقابل، جُرم را از بین نمی برد بلکه آن را به هردو طرف سرایت می دهد.

سوم:

اوامر و واجبات شرعی و قانونی اغلب بسته به وقت و زمان  هستند. مثلا در امر شرعی وجوب نماز، زمان ادای آن هم برای هر پنج وعده نماز تعیین شده است. در روزه نیز وجوب آن در ماه رمضان و از اذان صبح تا اذان مغرب است. بقیه واجبات هم زمان دارند. اما در معصیت های اخلاقی، وجوبِ ترکِ فعل، دائمی و مستمر است و فعلِ نهی شده در هیچ زمان و مکانی مجاز نیست.  مثلا اینکه انسان موظف به ترک دروغ، تهمت، بهتان، فحش و سایر رذیلت های اخلاقی است، موقوف به زمان نیست بلکه در تمام طول عمر نباید مرتکب این عمل شد. زیرا برای اطاعت در امور نهی شده، باید تمام مصادیق و افراد موضوع نهی شده ترک شوند و حتی اگر یک مورد ترک نشود، نقض محسوب می شود چرا که نهی مربوط به عدم است و به همین دلیل زمان ندارد و ممنوعیت آن همیشگی است. به نظر می رسد علت، آن است که خداوند نمی خواهد زشتی و پلیدی های اخلاقی در جامعه رواج پیدا کند. از این رو بابِ بزه های اخلاقی را همواره باید بسته نگاه داشت. حافظ نیز می گوید:

عیب درویش و توانگر به کم و بیش بد است

کار بد مصلحت آن است که مطلق نکنیم

چهارم:

جِرم زبان کوچک اما جُرم آن بزرگ است. در متون اخلاقی ریشۀ اغلب گناهان در زبان است و زبان نیز مطیعِ دل است.

نتوان بست زبانش ز پریشان گویی

آنکه در سینه بجز قلب پریشانش نیست[۳]

حفظ زبان از غیبت و تهمت و توهین و ناسزاگویی منحصر در امور شخصی نیست بلکه در فضای سیاسی کشور نیز باید توجه حداکثری به این امر مبذول داشت. هیچکس از توهین و تهمت و افتراء سود نخواهد برد و فقط چنین رفتاری موجب تضعیف هردو طرف خواهد شد. میدان مذاکره و میدان جنگ هردو، یک میدان برای یک کشور و تحت نظارت یک رهبر هستند. تضعیف هریک با هر زبانی، تهمت و توهین به هر یک از کارگزاران این دو میدان، تنها موجب خواهد شد تا دشمنانی که در باطلشان متحدند بیشترین بهره برداری را بکنند.

زخم هایی که بر دوستان و دلسوزان می زنیم کمتر از زخم دشمن نیست.

یکی از شعرای عرب به نام یعقوب الحمدنی شعر زیبایی دارد:

جِراحاتُ السِنانِ لَهَا التیَامُ           وَ لا یَلتامُ مَا جَرَحَ الِّلسانُ

زخم‌های ناشی از نیزه و شمشیر خوب می‌شوند، اما زخم زبان و حرف‌های بد هرگز التیام نمی‌یابند.

حفظ زبان بسیار مهم است. مرحوم حاج آقا رحیم ارباب(ره) [۴]می فرمود در مسایل علمی هیچ ادعایی ندارم، اما در مسایل شخصی خود ادعا دارم که به عمرم هیچگاه غیبت نگفتم و غیبت نشنیدم.[۵]

ز دل میار نسنجیده حرف را به زبان

عنان کشیده نگه دار اسب سرکش را  (صائب)

پنجم:

برخی در فضای مجازی، خودهای متعددی از خود می سازند و با هویت های پیدا و اغلب پنهان، تابِ خجلت را از دوش خود برداشته، بر دیگران می تازند. فضای مجازی، تیغ دو دمی است که هم می توان از آن بهره نیکو برد و هم می توان آن را ابزاری برای پراکندن نفرت قرار داد. متاسفانه اکنون گویی حتی در بین برخی از افراد معتبر، انتشار هر تهمت، دروغ و بهتانی، در فضای مجازی، مُجاز تلقی می شود و از آثار آن در جامعه و در دل و دیدۀ افراد خدوم نا آگاهند. یک نفرممکن است دروغ یا تهمتی را با هر انگیزه ای ویا حتی از روی تفریح یا بی مبالاتی، ساخته و پرداخته کند و در این کار لذتی را برای خود جستجو کند اما اینکه دیگران، آن تهمت و دروغ را منتشر کنند و از دستی به دست دیگری برسانند و از سینه ای به سینه دیگر منتقل کنند، درست همانند همان تیری است که در میانه راه افتاده باشد و دیگران آن را برداشته بر قلب مظلوم فرو کنند.

فضای رسانه ای امروز در دنیا، بازی با اذهان و افکار و دل و دیدۀ مردم را شیوۀ معمولی برای خود قرار داده است. پس از انتشار هر تهمت و توهین و بهتانی، حتی اگر بابتش عذر خواهی شده باشد و یا تکذیب گردد، باز نمی تواند تمام آسیبِ بزهِ ارتکابی را از بین ببرد. اثر وضعی هر بزهی بر جای خود می ماند حتی اگر اثر تکلیفی آن برداشته شود.

ششم:

درشرایط کنونیِ کشورمان، همانگونه که حفظ جانِ میدان داران بر همه واجب و ضروری است، حفظ شخصیت آنان نیز ضروری است. همان گونه که جان دلسوزان خود را حفظ می کنیم، باید به شخصیتشان نیز توجه کنیم و از تاختن به شخصیت آنان پرهیز کنیم. روشن است که منظور از این سخن رها کردن نقد منصفانه و پرهیز از انتقاد نیست بلکه حتی در نقد هم باید ادب و اخلاق را حفظ کرد. عبور از مرزهای مجاز اخلاقی، بیش از آنکه به مظلوم آسیب بزند، گوینده و رواج دهنده را گرفتار می کند. چه آنکه مظلوم با تحمل جفا، راه پناه بردن به خدا را برای خویش هموار می کند.

این جفای خلق با تو در جهان

گر بدانی گنج زر آمد نهان

خلق را با تو چنین بدخو کنند

تا تو را ناچار رو آن سو کنند (مولانا)